Św. Wacław nakazuje budowę kościołów i niszczenie pogańskich posągów w Czechach

Opis: Obraz namalowany na podobraziu w formie pionowo ustawionego prostokąta. Kompozycja przedstawia św. Wacława, księcia czeskiego nakazującego zniszczenie pogańskich świątyń i budowę kościołów. Scena wielofigurowa, z tłumem postaci ukazanych w zróżnicowanych pozach i strojach, o złożonej kompozycji. Całość rozgrywa się przed fasadą książęcego pałacu, zapewne w centrum miasta, w miejscu (na placu?) otoczonym zabudowaniami; motywy architektoniczne i inne realia przedstawione są w sposób zupełnie ahistoryczny i fantastyczny, choć zgodny z cechami stylowymi architektury późnobarokowej. Kompozycja posiada kilka planów i kilka wyodrębnionych scen (grup postaci): lewą (od patrzącego) połowę obrazu zajmuje widok pałacu i grupa postaci przed nim na czele ze św. Wacławem. Z kolei prawa połowa malowidła obejmuje kilka stref – u dołu widać scenę obalania posągu bóstwa, wyżej na dalszym planie ukazano budowę świątyni, za nią i powyżej przedstawiono jasnobrązowe zabudowania miasta, ponad którym dostrzec można pas błękitnego nieba, i wreszcie u samej góry widać szaroróżowe obłoki, na tle których rozmieszczone są uskrzydlone główki aniołków i – po prawej (heraldycznie) w stosunku do nich, prawie na osi obrazu – postać aniołka okrytego ceglastoczerwoną draperią i trzymającego zielone: wieniec laurowy i gałąź palmy. Najważniejsze dla zrozumienia programu treściowego obrazu są trzy wyszczególnione na początku sceny. Przed monumentalnymi zabudowaniami pałacu widocznymi w perspektywie z lewej (od patrzącego) strony obrazu, przed szarozielonym portykiem kolumnowym (za którym w głębi widoczna fasada pałacu o podziałach filarowych, o barwie cielisto różowej), na trójstopniowym postumencie znajduje się grupa stojących postaci ukazanych w ożywionych pozach. Centralną postacią jest tu św. Wacław wydający polecenia wyobrażonemu obok budowniczemu. Stoi on blisko krawędzi podestu, spośród postaci wyszczególnionej grupy jest najbliżej osi obrazu. Święty stoi przodem do widza, w wyraźnym kontrapoście z lewą nogą wysuniętą mocno do przodu. Jego głowa, przechylona lekko na bok, skierowana jest prawie w 3/4 w prawą heraldycznie stronę; twarz dojrzałego mężczyzny o ogorzałej cerze, okolona jest zarostem z krótką brodą i z boków włosami – zarost i włosy brązowe. Wacław ręce ma ugięte w łokciach i wysunięte w bok w przeciwnym kierunku niż obrócona jest głowa. Dłonie ukazane na wysokości bioder wykonują gesty wyraźnie wskazujące na sceny rozgrywające się po prawej stronie obrazu (od patrzącego). Święty ubrany w bogaty strój książęcy: zieloną szatę spodnią zapinaną z przodu na szereg małych guzików i bogato pofałdowany brązowy płaszcz podbity gronostajem. Płaszcz tworzy bardzo dynamiczną fałdę ponad lewym kolanem. Nogi księcia odsłonięte do kolan, widoczny rodzaj osłony nóg w postaci ciasno przylegających do ciała różowych „butów”. Na głowie świętego mitra książęca, czerwona, z białym, gronostajowym obszyciem u dołu. Partnerem rozmowy jest dla księcia budowniczy stojący obok niego z prawej (heraldycznie) strony. Mężczyzna o bardzo ekspresyjnej fizjonomii, o wydatnym orlim nosie, z długimi włosami i sumiastymi wąsami, ubrany w białą koszulę i niebieski kaftan, zwraca się ku księciu, a w lewej ręce trzyma na wysokości piersi cyrkiel jako oznakę swojej profesji. Parę tę otaczają dworzanie i żołnierze z halabardami, jeden z nich trzyma drzewce z czerwoną chorągwią. Przed księciem i architektem przedstawiono małego chłopca ubranego w białą szatę i okrytego czerwoną draperią, z wysadzaną klejnotami czapką z piórami na głowie. Chłopiec przytrzymuje przed sobą dużą tarczę w bogatym obramieniu wolutami na pionowej osi, zawierającą godło dynastii Przemyślidów: czarnego orła (ściśle orlicę) z dziobem skierowanym w lewą (heraldycznie) stronę. Dokładnie poniżej tej tarczy herbowej, poniżej podium widać ukazanego od pasa w górę mężczyznę o typie fizjonomii zbliżonym do budowniczego, sądząc na podstawie atrybutów (torba podróżna, kij) – posłańca. Sceny przedstawiające realizację rozkazów patrona Czech zajmują prawą (od patrzącego) połowę obrazu. U dołu schodów prowadzących do pałacu widać grupę pięciu mężczyzn w barwnych szatach (jeden, ukazany na pierwszym planie, z prawej strony – od patrzącego – jest obnażony od pasa w górę), w większości ukazanych w ożywionych pozach, w dynamicznym ruchu. Dwóch mężczyzn na pierwszym planie niszczy i obala posąg stojący na wysokim postumencie ozdobionym girlandą, widocznym tuż obok prawej krawędzi obrazu. Poniżej postumentu ukazane przewrócone brązowe naczynia. Posąg, utrzymany w całości w kolorze szarobiałym (imitującym kamień), przedstawia kobietę, stojącą w całej postaci, skierowaną ku osi obrazu, ubraną w bogato fałdowane szaty, trzymającą w prawej ręce jabłko (jedyny barwny akcent w obrębie rzeźby); lewa ręka posągu utrącona. Opisani mężczyźni uderzają lub zamierzają uderzyć figurę drągami i młotem. Na prawo (heraldycznie) od nich jedyny w tej grupie spokojnie stojący mężczyzna przygląda się tej scenie. Na dalszym planie widoczni częściowo dwaj kolejni mężczyźni rozbijający m.in. kamienne detale architektoniczne, wśród których widać głowicę kolumny. Wyżej, na znacznie dalszym planie, ostatnia z wyróżnionych głównych scen obrazu: ukośna ustawiona, stroma kładka, biegnąca z prawej (heraldycznie) strony ku górze na lewo (heraldycznie), w kierunku szczytu wznoszonego gmachu widocznego blisko prawej krawędzi obrazu. Po kładce wchodzą trzej mężczyźni niosący i wciągający kosze i belki.

Historia: Obraz należy do rozmieszczonego na ścianach nawy cyklu poświęconego dwóm świętym patronom kościoła: Stanisławowi biskupowi krakowskiemu i męczennikowi oraz Wacławowi księciu Czech i również męczennikowi. Cały cykl powstał z inicjatywy jezuitów, ale tylko jeden obraz sfinansowało kolegium w Świdnicy. Pozostałe ufundowały osoby oraz instytucje (głównie kościelne) tylko sympatyzujące ze świdnickim kolegium. Zaledwie w kilku przypadkach można pokusić się o określenie czasu takiej fundacji. W odniesieniu do omawianego tu dzieła, z hipotetycznej identyfikacji darczyńcy – była nim zapewne Maria Elisabeth hrabina von Nostitz, występująca tu bez męża zmarłego w 1712 roku – można sprecyzować np. dolną granicę czasu powstania obrazu (po 1712 roku). Jest jednak prawdopodobne, że dzieło to wykonano jeszcze później, około 1720 roku, kiedy to zapłacono malarzowi za wykonanie ostatnich dwóch (spośród ogółem trzech) obrazów ukazujących sceny z życia św. Wacława. Fundatorka zmarła dopiero w 1738 roku, a więc również i w przypadku tego drugiego datowania, jej udział w finansowaniu dzieła nie budzi wątpliwości.

Charakterystyka: Decyzja o wykonaniu dla świdnickiej świątyni wielkich malowideł ilustrujących życie jej patronów była oczywista ze względu na obecny w tym kościele żywy kult liturgiczny wymienionych świętych. Spośród sześciu obrazów jakie należą do tej części cyklu, jaka znajduje się w nawie katedry trzy wykonano ze środków przedstawicieli najpotężniejszej śląskiej arystokracji. Nie zawsze dotychczasowe próby identyfikacji wszystkich hojnych donatorów były trafne. Na przykład omawiany tu obraz, biorąc pod uwagę przynależność znajdującego się na ramie herbu do znanego śląskiego rodu von Nostitz, uważany był za dar jednego z bliżej niezidentyfikowanych członków tej rodziny. Dopiero niedawne badania wybitnego znawcy przeszłości Świdnicy Sobiesława Nowotnego pozwoliły ustalić, że znajdujący się poniżej tarczy herbowej skrócony napis odnosi się do Marii Elizabethy hrabiny von Nostitz, wdowy po jednym z najznaczniejszych śląskich arystokratów tego okresu. Był nim Christoph Wenzel hrabia von Nostitz (1645-1712), posiadacz licznych dóbr ziemskich w księstwie świdnicko-jaworskim. Silnie związany był z Habsburgami i od 1692 roku był hrabią Rzeszy a w latach 1697-1703 pełnił godność starosty księstwa świdnicko-jaworskiego. Dar jego żony, choć opatrzony literami świadczącymi, że dokonano go już po śmierci hrabiego, może być traktowany także jako spełnienie ambicji śląskiego magnata w zakresie fundacji dla Kościoła katolickiego na Śląsku. Wreszcie na koniec należy zauważyć, że bardzo długo błędnie określano temat dzieła – określano go jako wyobrażenie Św. Wacława pojednującego dwóch walczących, choć nawet pobieżne przyglądnięcie się szczegółom kompozycji nie pozostawia wątpliwości co do przedstawionej sceny. Być może zawinił tu fakt powieszenia obrazu w nawie na znacznej wysokości.