Św. Stanisław wskrzesza Piotrowina

Opis: Obraz namalowany na podobraziu w formie pionowo ustawionego prostokąta. Kompozycja przedstawia św. Stanisława, biskupa krakowskiego dokonującego swojego najważniejszego i najsłynniejszego cudu: wskrzeszenia rycerza Piotra (Piotrowina) w obecności króla Bolesława Śmiałego. Scena wielofigurowa, z tłumem postaci, o złożonej kompozycji. Całość rozgrywa się, tak jak głoszą żywoty świętego na cmentarzu przed kościołem w Piotrawinie nad Wisłą, przedstawionym w sposób zupełnie fantastyczny, choć zgodny z cechami stylowymi architektury późnobarokowej. Motywy architektoniczne składające się na wizję tego kościoła zajmują kolejne plany z lewej (od patrzącego) strony obrazu idąc w kierunku jego osi. Wielofigurowe przedstawienie zajmuje cały pierwszy plan, nieco węższą, prawą (od patrzącego) część pola wypełniają obłoki i jakby wyłaniające się z nich postaci żołnierskiej asysty króla oraz motywy i postaci o charakterze nadprzyrodzonym. Lewą część obrazu (od patrzącego) wypełnia orszak św. Stanisława zgromadzony przed wejściem do kościoła. Fasada tej świątyni, przedstawiona w perspektywie, znajduje się za plecami tej grupy: dostrzec tu można utrzymaną w kolorze szaroniebieskim, monumentalnie pomyślaną ścianę wzbogaconą kolumnami (widać jedną), w ścianie tej osadzony półkolisty portal. Św. Stanisław we wzmiankowanej grupie postaci usytuowany najbliżej widza, zwrócony w 3/4 ku osi obrazu, przedstawiony jest w całej postaci, stojący w kontrapoście (z prawą nogą ugiętą w kolanie i stopą wysunięta do przodu; częściowo widoczny jest żółto-brązowy but świętego wysuwający się spod szaty). Głowa uniesiona jest nieco ku górze; twarz starszego mężczyzny okolona siwym zarostem z krótką brodą; podobnej barwy włosy okalają czoło, skronie i tył głowy biskupa. Oczy świętego wzniesione w kierunku gołębicy Ducha Świętego przedstawionej w prawym (od strony widza) górnym narożniku obrazu; twarz jakby pogrążona w rodzaju ekstazy. Święty obie ręce skierowane ma ukosem w dół i wysunięte ku przodowi, dłońmi wykonuje on delikatne gesty – jakby przekazywał dalej otrzymaną moc – skupione na tej części przedstawienia, która widoczna jest po przeciwnej stronie obrazu. Stanisław ubrany w strój biskupi: białą albę, takiego samego koloru humerał, kapę wierzchem niebieską ze złotymi ornamentami, spodem ciemnoróżową, zapiętą na piersi; na zapięciu zawieszony krzyż. Spod kapy wyłania się też stuła. Na głowie świętego infuła utrzymana w barwach podobnych jak kapa, z klejnotem na osi. Za postacią biskupa widoczna grupa tworząca jego asystę. Najlepiej widoczne trzy postacie znajdujące się z przodu grupy: dwóch diakonów (jeden stojący za świętym) o młodych twarzach i ciemnoblond włosach, ubranych w białe alby i czerwone dalmatyki, a także siwy starzec z długą brodą, ze złożonymi modlitewnie rękoma, ubrany w świeckie, ponadczasowe szaty w kolorze żółtym i niebieskim (starzec ten wyobrażony tuz obok lewej – od patrzącego – krawędzi obrazu). Diakon widoczny w całej postaci na lewo (heraldycznie) od postaci biskupa, wyobrażony w dość ożywionej pozie wyrażającej zaskoczenie na widok Piotrowina wyłaniającego się z grobu, trzyma w rękach pastorał. Za tą trzyosobową grupą dostrzec można pięć głów postaci znajdujących się w tyle grupy za św. Stanisławem – te które widoczne są w całości mają zindywidualizowane i dość szczegółowo oddane rysy. Idąc dalej ku osi obrazu widać postać króla Bolesława Śmiałego stojącego przodem do widza, ukazanego nieznacznie bardziej w głębi kompozycji niż wymienione wcześniej osoby. Układ ciała monarchy zamaskowany jest przez szaty, nogi ułożone są w lekkim kontrapoście z prawą stopą wysuniętą ku przodowi i zgiętym kolanem z tej samej strony. Władca prawą dłoń podnosi do twarzy zatykając nos i chroniąc się w ten sposób przed zapachem unoszącym się z grobu Piotrowina; w lewej, wysuniętej do przodu dłoni trzyma ukosem brązowo-złote berło. Władca głowę skierowaną ma nieznacznie w prawą (heraldycznie) stronę (jakby odwracał się od grobu) i pochyloną lekko w dół. Król o twarzy dojrzałego mężczyzny, z blond włosami widocznymi powyżej uszu, po bokach twarzy. Ubrany jest w białą szatę spodnią o urozmaiconym kroju i brązowo-złoty płaszcz, spięty na lewym baroku, obficie pofałdowany. Na głowie Bolesława umieszczona zamknięta, kameryzowana korona o czterech pałąkach z krzyżem na szczycie. W tle opisanych postaci stoją dwie kolejne (za kościołem – może stanowiące jego część?) monumentalne budowle rozmieszczone w perspektywie wzdłuż ukośnie biegnącej linii: najpierw widoczna jasnoceglasta centralna budowla, a za nią fragment innego gmachu, szaropopielatego, na rzucie prostokąta, z wysokimi, półkoliście zakończonymi oknami. Zajmująca nieco mniej miejsca prawa (od patrzącego) część obrazu zawiera kilka piętrzących się jeden ponad drugim motywów. U dołu, w narożniku znalazła swoje miejsce scena będąca ideowym i narracyjnym centrum przedstawienia. W gładkiej szarej ziemi, na której stoją święty, jego asysta i król znajduje się prostokątny otwór stanowiący wejście do grobu rycerza Piotra. Unoszący się ponad tym otworem anioł (ułożony poziomo, o młodzieńczej twarzy, blond włosach, ubrany w białą szatę spodnią i owinięty rozwianą zieloną draperią) unosi krawędź masywnej prostej płyty zakrywającej grobowiec, ustawionej w tym momencie pod katem 45^o w stosunku do powierzchni ziemi. Przez powstałe w ten sposób wyjście z grobu, otwartego na prawą (heraldycznie) stronę, wyłania się trup Piotrowina, brązowy, z obnażonymi zębami, okryty białym całunem, unoszący dłoń z długimi paznokciami w kierunku świętego i króla. Przestrzeń ponad aniołem i wzdłuż prawej krawędzi obrazu wypełniają obłoki: białe, żółte, szare i różowe (w odcieniach). Z tych obłoków w połowie wysokości obrazu jakby wychodzą ku jego osi trzy postaci należące do asysty króla. Na pierwszym planie widać mężczyznę, ukazanego z lewego profilu, ubranego w czerwone szaty oraz szaroniebieską zbroję i ozdobny kapelusz, zwracającego się do króla, z palcami dłoni uniesionymi w trudnym do zdefiniowania geście. Za nim, nieco dalej widoczne głowy dwóch żołnierzy trzymających piki, ubranych w hełmy. Na tle obłoków zasnuwających ciemnobłękitne niebo, wypełniających prawy (od patrzącego) narożnik obrazu widać biało-szarą gołębicę Ducha Świętego, zlatującą w dół i kierującą się ukosem w prawą (heraldycznie) stronę. Odchodzi od niej rozszerzający się promień światła padający wprost na głowę św. Stanisława, sprawcy cudu wskrzeszenia.

Historia: Obraz należy do rozmieszczonego na ścianach nawy cyklu poświęconego dwóm świętym patronom kościoła (i zarazem patronom krajów, z których się wywodzili): Stanisławowi biskupowi krakowskiemu i męczennikowi oraz Wacławowi księciu Czech i również męczennikowi. Nie ma podstaw do bardziej precyzyjnego datowania obrazu i ramy, dlatego trzeba wskazać dość szeroki margines czasu pomiędzy 1710 i 1720 rokiem.

Charakterystyka: Decyzja o wykonaniu dla świdnickiej świątyni wielkich malowideł ilustrujących życie jej patronów była oczywista ze względu na obecny w tym kościele żywy kult liturgiczny wymienionych świętych. Dwa spośród tych malowideł, nie licząc fundacji jezuitów (Św. Stanisław rzucający klątwę na króla Bolesława Śmiałego) sfinansowali znani i wpływowi duchowni, zapewne przy udziale instytucji, którymi kierowali. Fundatorem omawianego tu obrazu był opat słynnego klasztoru cystersów w Krzeszowie na Śląsku – Dominicus Geyer (1662-1726), 42. opat w Krzeszowie, pełniący z powodzeniem swą funkcję w klasztorze przez 30 lat. Jednak obecność równorzędnie potraktowanego herbu samego konwentu krzeszowskiego pozwoliła wybitnemu badaczowi historii Świdnicy Sobiesłwowi Nowotnemu zinterpretować – nieco inaczej niż to czyniono dotychczas – skróty literowe widniejące na dodatkowym kartuszu poniżej herbów: „D. A. & C. G.”. Badacz ten przyjął, że obok samego opata także cały klasztor w Krzeszowie przyłączył się do powstania malowidła. Przywołany historyk najzupełniej słusznie widzi w tych literach skróty wyrazów: „Dominicus Abbas & Conventus Grissoviensis” („Dominik opat i konwent w Krzeszowie”). Natomiast inny jeszcze kontekst daru bardzo dobrze wyjaśnia informacja, że opat krzeszowski przyjaźnił się bardzo z jezuitami świdnickimi, znane są jego ofiary dla konwentu i opieka nad kongregacją studencką. Do tych przejawów zainteresowania i sympatii opat dodał fundację wielkiego obrazu – jednego z najważniejszych w całym cyklu – dla jezuickiej świątyni. Niewątpliwie dobór artysty leżał po stronie opiekunów świdnickiego kościoła. Ale też specyficzny bardzo ekspresyjny styl Knechtla doskonale nadawał się do realizacji tak dramatycznych i zarazem makabrycznych tematów, jak Św. Stanisław wskrzesza Piotrowina.