Św. Stanisław rozdaje jałmużnę

Opis: Obraz namalowany na podobraziu w formie pionowo ustawionego prostokąta. Kompozycja przedstawia św. Stanisława, biskupa krakowskiego, rozdającego jałmużnę ubogim. Scena wielofigurowa o złożonej kompozycji (co szczególnie widać po heraldycznie prawej stronie obrazu). Całość rozgrywa się na tle wypełnionym elementami architektury częściowo zasłoniętymi obłokami. W centralnej części, po prawej stronie obrazu, na podwyższeniu, wyobrażono najważniejszą postać kompozycji – Św. Stanisława. Ukazany w całej postaci, o masywnej posturze, stoi on nieznacznie zwrócony w prawą (heraldycznie) stronę, ku grupie postaci wypełniających lewą połowę kompozycji (od patrzącego). Głowa świętego również zwrócona nieznacznie w tą samą stronę. Jego twarz posiada rysy starszego mężczyzny, okolona jest brązowym zarostem ze średniej długości brodą, a po bokach głowy widoczne są tej samej barwy pukle włosów. Święty prawą rękę wyciągniętą ma w kierunku ubogich, dłoń widoczna jest już w obrębie tej grupy. Lewą przytrzymuje połę kapy na wysokości prawego uda, czyni to dociskając do ciała otwartą księgę i wskazując palcem na jej stronę. Święty ubrany w strój biskupi: białą albę, niebieski ornat i brązowa kapę, przy szyi widoczny jest biały humerał. Na szyi święty zawieszony ma pektorał, a na głowę założoną ma brązowo-złotą infułę. Fałdy szat świętego, dynamiczne, potraktowane w sposób sumaryczny, nie drobiazgowo. Blisko prawej krawędzi pola obrazu, jakby za plecami św. biskupa ukazana grupa asystujących mu postaci z widocznym najbliżej młodym duchownym trzymającym pastorał. Grupa ubogich przedstawiona w obrębie tego samego planu co biskup, naprzeciw niego, nieco niżej, składa się mężczyzn i kobiet; w grupie tej, przy lewej krawędzi pola obrazu widoczna jest matka z dzieckiem na ręku, a w centrum całej grupy widoczne jest jeszcze jedno, bardziej wyrośnięte dziecko. U szczytu grupy, towarzyszący biskupowi mężczyzna w dalmatyce, z głową zwróconą ku postaciom poniżej. Obydwiema rękami podtrzymuje płaskie naczynie z darami. Zza niego wyłaniają się dwie osoby, z których widoczne są tylko głowy. Wszystkie postaci oczekujące darów zwrócone są w kierunku św. Stanisława. Pozy przedstawionych osób zróżnicowane: biedni przedstawieni w górnej części stojący, starszy mężczyzna widoczny w całej postaci przy lewej krawędzi obrazu o ugiętych kolanach, z kolei starsi mężczyźni u dołu – a na pewno jeden z nich wyobrażony na pierwszym planie najniżej – klęczący. Osoby wyobrażone w tej grupie o zróżnicowanym wieku, typie, rysach twarzy i gestach – niektórzy składają błagalnie ręce, inni wyciągają je ku świętemu. Wszyscy ubodzy ubrani w „ponadczasowe” stroje i spowici w draperie, postaci na pierwszym planie o bosych stopach i odsłoniętych do kolan ogorzałych nogach. Części ich garderoby są jednobarwne (niebieskie, czerwone, brązowe) w odróżnieniu od bogatszych materii strojów duchownych. Tło obrazu wypełnione przez brązowe elementy architektury: monumentalną kręconą kolumnę i ściany. Na pierwszym planie, blisko prawej krawędzi obrazu, w dolnej połowie pola przedstawiony postument z narzuconą niebieską draperią. Znaczną część tła zajmuje biało-brązowe niebo z obłokami, tamże podwieszone są też draperie białe i niebieskie. Na tle nieba i draperii widoczne są na osi obrazu fruwające aniołki o biodrach owiniętych błękitno-zielonymi chustami, Jeden trzyma nad głową św. Stanisława zielony wieniec laurowy. Drugi podtrzymuje błękitną kotarę, by nie opadła i nie zasłoniła przedstawianej sceny.

Historia: Obraz należy do rozmieszczonego na ścianach nawy cyklu poświęconego dwóm świętym patronom kościoła (i zarazem patronom krajów, z których się wywodzili): Stanisławowi biskupowi krakowskiemu i męczennikowi oraz Wacławowi księciu Czech i również męczennikowi. Prezentowany tu obraz oprawiony jest w ramę uzupełnioną u dołu kartuszem, w którym na głównym miejscu wyeksponowany jest herb fundatora, Johanna Antona von Schaffgotscha oraz data „1711”. Znaczenie tego zabytku wynika m.in. z faktu, że na ramie obrazu – jeden jedyny raz w całym cyklu – umieszczono datę fundacji dzieła. Możemy przypuszczać, że było to najwcześniejsze (zapewne po obrazie wykonanym przez jezuitów z własnych środków) dzieło z serii i być może, jako fundacja jednego z najpotężniejszych śląskich arystokratów, miało stanowić zachętę dla innych potencjalnych darczyńców.

Charakterystyka: Decyzja o wykonaniu dla świdnickiej świątyni wielkich malowideł ilustrujących życie jej patronów była oczywista ze względu na obecny w tym kościele żywy kult liturgiczny wymienionych świętych. Jezuici nie mogąc ze względu na trudności finansowe zlecić wykonania wszystkich niezbędnych dzieł ufundowali – być może dla przykładu – tylko jeden obraz (Św. Stanisław rzucający klątwę na króla Bolesława Śmiałego). Wśród pozostałych dwa zlecili duchowni, inne natomiast sfinansowali przedstawiciele śląskiej arystokracji, ale też świdniccy mieszczanie. Johann Anton von Schaffgotsch (1675-1742), hrabia, zwolennik i współpracownik Habsburgów, długoletni starosta księstwa świdnicko-jaworskiego z ramienia cesarzy, wreszcie kawaler Orderu Złotego Runa był niewątpliwie najpotężniejszym, najbogatszym i najbardziej znanym z fundatorów malowideł z omawianego zespołu. Krótkiego komentarza wymaga też ikonografia dzieła i jego autorstwo. Temat obrazu wydaje się szczególnie bliski polskiemu odbiorcy, ale pamiętać trzeba, że kult św. Stanisława na Śląsku był bardzo żywy od czasów średniowiecza, także po oderwaniu w XIV wieku tej dzielnicy od państwa polskiego. Dlatego ujęcie ikonograficzne zastosowane w tym obrazie nie różni się zbytnio od realizacji tego tematu znanych ze sztuki polskiej. Oczywiście forma artystyczna powiązana jest ściśle z barokowym malarstwem śląskim, a nie ze sztuką polską. Obraz w dotychczasowej literaturze uznawany był za dzieło Jeremiasa Josepha Knechtla – podobnie jak wszystkie inne malowidła z tego cyklu. Jednak ostatnio Emilia Kłoda, badaczka twórczości legnickiego malarza zauważyła, że jedno z dzieł z tej serii, obraz Ubodzy oddają hołd św. Wacławowi tak bardzo odbiega od dzieł Knechtla, że musi być obrazem innego, na razie nam nieznanego artysty. Wydaje się, że podobnie wygląda sprawa autorstwa prezentowanego tu obrazu Św. Stanisław rozdaje jałmużnę, który różni się stylem od dzieł Knechtla, a zbliża do obrazu wykluczonego z jego twórczości przez Emilię Kłodę. Należy więc postawić hipotezę o wykonaniu przez nieznanego nam artystę śląskiego dwóch obrazów z serii poświęconej patronom świątyni. Kwestia wymaga dalszych badań.