Św. Franciszek Ksawery

Opis. Obraz owalny, zawiera przedstawienie Św. Franciszka Ksawerego w stroju zakonnym i kapłańskim, w otoczeniu atrybutów. Święty ukazany w postawie stojącej (lub klęczącej – szerokie szaty utrudniają określenie pozy), w 3/4 wysokości postaci. Franciszek przedstawiony jest niemal frontalnie, z głową bardzo nieznacznie zwróconą w prawą (heraldycznie) stronę i odrobinę uniesioną ku górze. Twarz o rysach portretowych, o typie raczej śródziemnomorskim, o szerokim czole i wydatnym prostym nosie, z dużymi uszami (widoczne lewe), o lekko rozchylonych wargach, okolona bardzo ciemnymi: krótkim zarostem i również krótkimi włosami; oczy ciemne uniesione ku górze, karnacja nieznacznie zaróżowiona. Obie ręce świętego ugięte w łokciach, palce dłoni dotykają piersi – pomiędzy nimi widać płomienie wydobywające się z ciała. Ksawery ubrany w habit z widocznym przy szyi białym kołnierzykiem spodniej szaty oraz w obficie sfałdowaną szarobiałą komżę o bardzo szerokich rękawach, obszytą przy krawędzi koronkami. Przez szyję przerzucona jest czerwona stuła opadająca z przodu końcami na sam dół postaci (na końcach jasnobrązowe krzyże). Z lewej strony pola obrazu, przy prawym łokciu świętego widoczne są zgromadzone razem jego atrybuty. Ta część kompozycji utrzymana jest w większości w bardzo ciemnej, szarozielonej tonacji, na którym to tle wyróżniają się dwa przedmioty – żółtawy i szarobiały: krzyż z dwoma poziomymi ramionami (w typie zbliżony do karawaki) oraz muszla pielgrzymia; wyżej widoczny pielgrzymi kapelusz. Z prawej strony pola kompozycji u góry elementy monumentalnej architektury: szarobrązowa kolumna na postumencie zasłonięta częściowo skłębioną ciemnozieloną draperią. Po przeciwnej stronie u góry, na tle nieba zasnutego szaroróżowymi obłokami, rozświetlonymi w centralnej partii przez glorię z żółtych promieni, wyobrażony prosty czerwony krzyż. Rama częściowo ażurowa. W ogólnym zarysie owalu, lekko wydłużonego na osi pionowej (nieco bardziej od góry, gdzie ma charakter zwieńczenia, u szczytu którego umieszczona duża woluta); od dołu rama z podwieszonymi festonami przewiązanymi w formie kokardy na osi. Zbudowana z symetrycznych, wielowarstwowych splotów wici akantowej w białym kolorze polerowanego gruntu, o ostrej stylizacji (ale jeszcze nie usychającej) oraz motywów złotych: profilowanych listew, odcinków marszczonej wstęgi, przeważnie poskręcanej oraz taśm z motywem kaboszonów i rzędów kampanul. W dolnej części kompozycję uzupełniają dwie poziomo ułożone trąbki skierowane w przeciwne strony.

Historia: Obraz należy do cyklu dziewięciu kompozycji ufundowanych przez jezuitów świdnickich w ramach trwającej kilkadziesiąt lat gruntownej barokizacji gotyckiego wnętrza kościoła w Świdnicy. Obrazy zamówiono w 1700 roku u dwóch śląskich malarzy: cztery u Knechtla oraz pięć u Johanna Jacoba Eybelwiesera Młodszego. Knechtel namalował swoje obrazy zapewne dość szybko, już około 1700 roku, natomiast Eybelwieser – sądząc z sygnatur wraz z datami odkrytych w czasie konserwacji na niektórych jego obrazach z cyklu (w tym na omawianym tu obrazie Św. Franciszka Ksawerego) – ukończył swoją część zlecenia dopiero w 1710 roku i zapewne wtedy sporządzono bogate ramy do wszystkich płócien.

Charakterystyka: Obraz należy do cyklu, który miał za zadanie zilustrować zasługi jezuitów w dziejach Kościoła Katolickiego przez ukazanie najwybitniejszych przedstawicieli zakonu. Obok św. Ignacego Loyoli (którego przedstawienie również znalazło się w tej serii) największą sławę pośród pierwszych jezuitów zyskał św. Franciszek Ksawery, szlachcic urodzony w 1506 roku w kraju Basków, w rodzinie przywiązanej do kultury francuskiej. Przeznaczony od młodości do stanu duchownego, studiował we Francji i poznawszy Ignacego Loyolę stał się jego wiernym towarzyszem. Od samego początku po wstąpieniu do jezuitów pragnął prowadzić działalność misyjną i w 1541 roku wyruszył z Portugalii do wschodniej Azji, gdzie przez dziesięć lat nawracał mieszkańców wielu lądów (zyskał tym sobie przydomek Apostoła Indii) i dotarł nawet do Japonii. Bezskutecznie pragnąc wjechać do Chin kontynentalnych zmarł w 1552 roku. Spoczywa w Goa na terenie Indii, kanonizowany został w 1622 roku, a od 1927 roku jest patronem misji katolickich. Obraz ze Świdnicy za pomocą atrybutów (krzyż, muszla, kapelusz pielgrzymi) w dyskretny sposób akcentuje jego misyjne wyprawy i gorliwość wiary (co ilustrują płomienie wydobywające się z jego piersi). Tę część cyklu, do której należy omawiany obraz świdniccy zakonnicy powierzyli do wykonania wrocławskiemu malarzowi cechowemu, Johannowi Jacobowi Eybelwieserowi. Są to jedne z jego najwcześniejszych dzieł. Niektóre z nich, przypominające w pewnym stopniu portrety, odznaczają się dynamicznym ujęciem, namalowane są przy tym z dużą starannością i subtelnością. Obraz przedstawiający św. Franciszka Ksawerego, podobnie jak wyobrażenie św. Ignacego Loyoli, jak powiedziano wyżej również obecne w tej serii (co było przyczyną mylenia ze sobą obu obrazów) odznacza się sugestywnym ujęciem postaci narzucającym się widzowi z dużą siłą. Oba obrazy doskonale ilustrują heroizm wiary i uniwersalizm pierwszego pokolenia jezuitów.

Obraz dawniej obraz mylnie uważany za przedstawienie Św. Ignacego Loyoli. Atrybuty św. Franciszka Ksawerego: przedmioty i symbole odnoszące się są do jego działalności misyjnej, a przede wszystkim płomienie wydobywające się z jego piersi, są powszechnie znane i jednoznacznie odnoszą się do słynnego misjonarza, jednego z najwybitniejszych i najbardziej znanych przedstawicieli zakonu jezuitów. W cyklu ze Świdnicy znajduje się także przedstawienie Św. Ignacego Loyoli o nieco podobnym typie fizjonomii (pamiętać trzeba, że obaj pochodzili z kraju Basków), ale z zupełnie odmiennymi atrybutami. Jednak św. Franciszek Ksawery, podobnie jak św. Ignacy Loyola, przedstawiony został w habicie, komży i ze stułą, choć w niego innej pozie. Przypuszczalnie to właśnie podobny strój spowodował pomylenie obu postaci.