Św. Wacław nakazuje budowę kościołów i niszczenie pogańskich posągów w Czechach

Opis: Rama obrazu, o kształcie pionowego prostokąta, w swej zasadniczej części zbudowana jest ze stosunkowo szerokich listew w białym kolorze polerowanego gruntu, tak wyprofilowanych, że stwarzają iluzję większej niż faktyczna głębi ramy. Na zewnątrz i od wewnątrz głównej partii ramy widoczne są wąskie profilowane listwy złote ujmujące dwie wewnętrzne, szersze listwy białe. Od strony malowidła znajduje się (szersza od następnej, zewnętrznej) listwa wypukła, płynnie przechodząca w niżej położoną zewnętrzną, węższą listwę ustawioną płasko ku widzowi; uskok dzielący obie listwy dość wysoki, wklęsły. Na obu tych listwach widać nałożone płaskie, złote motywy ornamentalne rozmieszczone blisko narożników w granicach szerokości listew. Na listwie szerszej widać faliste gałązki z liśćmi i kwiatami wyrastające z odcinków łamiącej się wstęgi tzw. regencyjnej; na listwie węższej same gałązki. Przy bokach pionowych oraz przy krawędzi górnej ramy rozmieszczone są na zewnątrz niej plastyczne, ażurowe „uszy” – zwoje liści akantu w białym kolorze polerowanego gruntu o nieco suchej stylizacji, przeplecione z odcinkami dość wąskiej, złotej, poprzecznie rowkowanej wstęgi o końcach zawiniętych wolutowo; dekorację „uszu” po bokach ramy w dwóch miejscach uzupełniają pęki liści winnego grona. Zwój ornamentu przy krawędzi górnej ukształtowany symetrycznie, na osi nieco podwyższony. „Uszy” boczne o zewnętrznej krawędzi nieznacznie wygiętej na zewnątrz. Zwoje liści akantu zachodzą na górną oraz boczne listwy ramy. Przy dolnej krawędzi ramy, po bokach podwieszone są dwie częściowo ażurowe, biało-złote girlandy, których zewnętrzne końce podczepione są do spiralnie skręconych dolnych końcówek wstęgi zdobiącej „uszy” po bokach ramy. Girlandy niemal symetryczne, zbudowane ze zróżnicowanych liści i gałązek z kwiatami (m.in. róży). Wewnętrzne końce girland doczepione są do symetrycznego kartusza nałożonego pośrodku dolnego odcinka ramy. Kartusz górą występuje na pole obrazu, a dołem sięga poniżej linii girland, mocno odstaje od powierzchni ramy. Jego zdobienia są większości plastyczne i ażurowe, a krawędź zewnętrzna kartusza jest nieregularna, ukształtowana zgodnie z przebiegiem motywów ornamentalnych i heraldycznych. Ogólny kształt kartusza zbliżony jest do owalu. W centrum widoczna jest tarcza herbowa w złotym obramieniu, o kształcie prostokąta od góry zamkniętego dwoma odcinkami rodzaju „wici” (jakby „gzymsu”) zakończonymi na osi tarczy z godłem za pomocą małych wolut. Po bokach tarczy widać wcięcia na linii płytkich łuków odcinkowych, od dołu tarcza zamknięta jest trójlistnie. Na tarczy godło herbowe, ponad nią dwuczęściowy klejnot, a po bokach tarczy labry w postaci czerwonych zwojów wici akantowej rozmieszczonej na białym tle. Labry stanowią równocześnie główny motyw dekoracyjny całego kartusza, w centrum którego tarcza została umieszczona. Obramienie tego głównego kartusza osadzonego na osi dolnego odcinka ramy tworzy złota, poziomo rowkowana wstęga, dołem przybierająca kształt półkolisty, górą wzbogacona przy zewnętrznej krawędzi odcinkami biało-złotego fryzu zdobionego rzędem przestylizowanych wolich oczek – obramienie kartusza w górnej części ukształtowane jest w sposób przypominający motyw architektoniczny: pęknięty, półkolisty przyczółek zbudowany z jednej tylko, przestylizowanej części pełnego belkowania – gzymsu. Przy zewnętrznej krawędzi całego zbliżonego do owalu obramienia rozmieszone są poskręcane liście akantu, częściowo zachodzące na to obramienie. Na osi głównego kartusza u dołu dodatkowo umieszczony kartusz w bogatej oprawie, przeznaczony na inskrypcję. Kartusz w formie poziomo rozciągniętego prostokąta z półkolistymi zakończeniami na osi poziomej, o polu niebieskim, otoczonym oprawą głównie złotą, m.in. zbudowaną ze sznura, na osi pionowej przewiązanego zdwojonymi wolutami z odcinków nacinanej wstęgi; obramienie kartusza z dodatkowymi, łączącymi się ze sobą białymi motywami w formie wstęgi zakończonej wolutami i liści akantu, widocznymi na krawędzi kartusza. Na osi opisanego wyżej poziomego kartusza, u dołu umieszczony ostatni motyw ornamentalny zamykający od tej strony całą kompozycję ramy: rodzaj silnie przestylizowanej białej lilii heraldycznej zbudowanej z odcinków wici, przewiązanej złotą przepaską. W tarczy w centrum głównego kartusza zachodzącego na dolny odcinek ramy widoczne godło rodu von Nostitz. Pole podzielone na cztery części, krzyż konstruujący ten podział o płaskich, dość szerokich ramionach. Pole górne prawe (heraldycznie) i dolne lewe (heraldycznie) błękitne: w pierwszym z wymienionych pól widoczny u dołu złoty półksiężyc, na którym osadzone są dwa rogi odwrócone wypukłościami ku sobie, pokryte wzorem z biało-czerwonej szachownicy; drugie pole leżące u dołu po przekątnej puste. Pole górne lewe (heraldycznie) i dolne prawe (heraldycznie) białe: w pierwszym z wymienionych pól widoczne czarne skrzydło skierowane piórami w lewą (heraldycznie) stronę, z prostokątną złotą obejmą po przeciwnej stronie, położoną nieco powyżej połowy wysokości; drugie pole leżące u dołu po przekątnej puste. Na tle pionowej belki krzyża dzielącego główne pole tarczy na cztery części wyobrażona złota kotwica górą zawieszona na krótkim łańcuchu doczepionym do obramienia tarczy z godłem; dołem kotwica ta ramionami półkolistej części zakończonymi każdy hakiem, zachodzi na puste pola dolne znajdujące się po bokach kotwicy. Ponad herbem dwuczęściowy klejnot z widocznymi u dołu ukoronowanymi, błękitnymi hełmami; na nich w lewym klejnocie (od strony widza): skrzydło jak w polu górnym lewym (heraldycznie) tarczy; w prawej części klejnotu (od strony widza): jedno złote i dwa błękitne strusie pióra, po bokach z dwoma falistymi rogami pokrytymi biało-czerwoną szachownicą. Po bokach tarczy z godłem widać czerwone labry na białym tle (opisane wyżej). Barwy poszczególnych części godła zmienione w stosunku do kolorystyki podawanej w herbarzach szlachty śląskiej. W poziomym kartuszu poniżej opisanej tarczy widoczne złote litery na błękitnym tle: „M. E. G. V. N.”.

Historia: Niezwykle bogato zdobiona rama ujmuje wielkich rozmiarów obraz należący do rozmieszczonego na ścianach nawy cyklu poświęconego dwóm świętym patronom kościoła (i zarazem patronom krajów, z których się wywodzili): Stanisławowi biskupowi krakowskiemu i męczennikowi oraz Wacławowi księciu Czech i również męczennikowi. W ramę tu omawianą oprawiono obraz ilustrujący scenę z życia św. Wacława. Cały cykl powstał z inicjatywy jezuitów, ale tylko jeden obraz i jego ramę sfinansowało kolegium w Świdnicy. Zakonnicy, nie dysponujący odpowiednimi środkami pozwalającymi na zrealizowanie całego cyklu, prawdopodobne około 1710 roku ufundowali jeden obraz dla przykładu. Pragnęli w ten sposób zachęcić innych fundatorów do pójścia w ich ślady – za cenę wieczystego upamiętnienia ich ofiarności poprzez umieszczenie na ramie: herbu rodu ofiarodawcy oraz liter odnoszących się do jego imienia, nazwiska i tytułu. Tylko w kilku przypadkach można pokusić się o określenie czasu takiej fundacji. W odniesieniu do omawianego tu dzieła, z hipotetycznej identyfikacji darczyńcy – była nim zapewne Maria Elisabeth hrabina von Nostitz, występująca tu bez męża zmarłego w 1712 roku – można sprecyzować np. dolną granicę czasu powstania obrazu (po 1712 roku). Jest jednak prawdopodobne, że dzieło to wykonano jeszcze później, około 1720 roku, kiedy to zapłacono malarzowi za wykonanie ostatnich dwóch (spośród ogółem trzech) obrazów ukazujących sceny z życia św. Wacława. Fundatorka zmarła dopiero w 1738 roku, a więc również i w przypadku tego drugiego datowania, jej udział w finansowaniu dzieła nie budzi wątpliwości.

Charakterystyka: Decyzja o wykonaniu dla świdnickiej świątyni wielkich malowideł ilustrujących życie jej patronów była oczywista ze względu na obecny w tym kościele żywy kult liturgiczny wymienionych świętych. Jak już była o tym mowa jezuici – zapewne dla przykładu – ufundowali tylko jeden obraz. Trzy z pozostałych wykonano ze środków przedstawicieli najpotężniejszej śląskiej arystokracji. Nie zawsze dotychczasowe próby identyfikacji wszystkich hojnych donatorów były trafne. Na przykład omawiany tu obraz, biorąc pod uwagę przynależność znajdującego się na ramie herbu do znanego śląskiego rodu von Nostitz, uważany był za dar jednego z bliżej niezidentyfikowanych członków tej rodziny. Dopiero niedawne badania wybitnego znawcy przeszłości Świdnicy Sobiesława Nowotnego pozwoliły ustalić, że znajdujące się pod herbem litery „M. E. G. V. N.” są skrótem słów: „Maria Elisabeth Gräfin von Nostitz” („Maria Elizabeth hrabina von Nostitz”). Odnoszą się więc do kobiety, a mianowicie pochodzącej z rodu baronów von Schönau (lub Schönaich) Marii Elżbiety, której mężem był Christoph Wenzel hrabia von Nostitz (1645-1712), potężny śląski możnowładca, posiadacz licznych dóbr ziemskich w księstwie świdnicko-jaworskim i właściciel wspaniałej rezydencji w Luboradzu (gdzie znajdowała się cenna kolekcja dzieł sztuki i wielka biblioteka). O ile o samej fundatorce możemy powiedzieć niewiele, o tyle jej mąż był postacią znaną w swoich czasach. Podobnie jak wielu przedstawicieli śląskiej arystokracji był związany z Habsburgami: otrzymywał od nich liczne tytuły i funkcje w administracji cesarskiej. Von Nostitz był od 1692 roku hrabią Rzeszy a w latach 1697-1703 pełnił godność starosty księstwa świdnicko-jaworskiego. Nawiasem mówiąc jego następcą na tym prestiżowym stanowisku był fundator innego obrazu z nawy głównej kościoła świdnickiego, Johann Anton hrabia von Schaffgotsch, co dowodzi jak bardzo powiązane było ze sobą grono fundatorów świadczących na rzecz świdnickiego kolegium jezuitów. Von Nostitz czynny był także w cesarskiej dyplomacji i jako poseł przebywał m.in. u króla Polski. Fundacja jego żony, choć opatrzona literami świadczącymi, że dokonano jej już po śmierci hrabiego, może być traktowana także jako spełnienie jego ambicji w zakresie fundacji dla Kościoła katolickiego na Śląsku.