Św. Stanisław rozdaje jałmużnę

Opis: Rama obrazu, o kształcie pionowego prostokąta, w swej zasadniczej części zbudowana jest ze stosunkowo szerokich listew, tak wyprofilowanych, że stwarzają iluzję większej niż faktyczna głębi ramy. Na zewnątrz i od wewnątrz głównej partii ramy oraz pośrodku, między listwami białymi, widoczne są trzy wąskie profilowane listwy złote (listwa najbliższa pola obrazu nieco szersza). Ujmowane przez nie listwy w białym kolorze polerowanego gruntu są: wewnętrzna szersza od zewnętrznej i wklęsła, natomiast druga, węższa, bardzo nieznacznie wypukła, ustawiona na wprost ku widzowi. Na obu tych listwach widać nałożone motywy ornamentalne rozmieszczone w granicach szerokości listew, płaskie, złote, z pofalowanych cienkich gałązek z listkami i nielicznymi kwiatkami; wzory roślinne uzupełnione są przez zwoje mało urozmaiconych ornamentów z odcinków taśmy o wolutowych zakończeniach. Opisane motywy występują blisko narożników oraz pośrodku bocznych i górnego odcinków ramy. Przy wymienionych trzech bokach ramy rozmieszczone na zewnątrz niej plastyczne, ażurowe „uszy” – zwoje liści akantu o nieznacznie suchej stylizacji, nieliczne gałązki z kolistymi owocami i kwiaty lilii utrzymane w białym kolorze polerowanego gruntu, przeplecione z odcinkami dość wąskiej, złotej, poprzecznie rowkowanej wstęgi o końcach zawiniętych wolutowo; widać też złote, pojedyncze kwiaty, szabelkowate liście i pojedyncze rozety. W 2/3 wysokości bocznych krawędzi głównej części ramy zachodzą na nią lekko faliście ułożone odcinki złotej rowkowanej wstęgi. Boczne „uszy” u dołu posiadają ukształtowane przestrzennie, ażurowe zawinięte spiralnie odcinki wstęgi uzupełnionej ciągami chrząstki. Zwój ornamentu przy krawędzi górnej ukształtowany symetrycznie, na osi nieco podwyższony. „Uszy” przy wszystkich trzech krawędziach posiadają zróżnicowaną szerokość i rozszerzają się na osiach. Przy dolnej krawędzi ramy, po bokach są podwieszone dwie częściowo ażurowe, girlandy utrzymane w biało złotej kolorystyce, których zewnętrzne końce podczepione są do dolnych końców zwojów („uszu”) przy bocznych krawędziach ramy. Girlandy niemal symetryczne, zbudowane ze zróżnicowanych liści, rozetek i gałązek z kielichami kwiatowymi m.in. w kształcie dzwonków. Wewnętrzne końce girland doczepione są do symetrycznego kartusza nałożonego pośrodku dolnego odcinka ramy, częściowo ażurowego. Kartusz górą występuje na pole obrazu, a dołem sięga poniżej linii girland, mocno odstaje od powierzchni ramy. Jego struktura jest bardzo skomplikowana, złożona z wielu motywów heraldycznych i połączonych z nimi elementów czysto ornamentalnych. Kartusz jest szeroki, poziomo rozciągnięty, w ogólnym zarysie owalny, ale o krawędzi bardzo nieregularnej, wyznaczonej przez przebieg linii zewnętrznej zdobiących kartusz ornamentów oraz części samych herbów. Na osi kartusza umieszczona została duża, prostokątna, dołem zamknięta w „ośli grzbiet” tarcza herbowa, ponad którą znajdują się trzy klejnoty herbowe niemal równej wysokości. Tarcza otoczona jest łańcuchem Orderu Złotego Runa. Po bokach głównej tarczy znajdują się dwie znacznie mniejsze tarcze dołem zamknięte łukami: bardzo nieznacznie zaostrzonym (tarcza heraldycznie prawa) i trójlistnym (lewa). Tarcze te osadzone są nisko, zwieńczone klejnotami proporcjonalnie mniejszymi od trzech poprzednio wymienionych. Wszystkie trzy tarcze otoczone są symetrycznie rozmieszczonymi zwojami wici akantowej, z których część stanowi labry flankujące herby; zwoje wici uzupełnione są wstęgami dekorowanymi rodzajem chrząstek, o wolutowych, nawet spiralnie skręconych zakończeniach. Główny kartusz u samego dołu zaakcentowany jest płasko rozłożonym białym liściem akantu zwiniętym na końcu. W dolnej części kartusza, powyżej tego liścia a poniżej linii wyznaczonej przez dolne krawędzie trzech tarcz, widoczne są elementy uzupełniające program treściowy i dekoracyjny kartusza. Pomiędzy wspomnianym liściem akantu a dołem środkowej tarczy umieszczony został kartusz w formie poziomo rozciągniętego prostokąta z półkolistymi zakończeniami na osi poziomej, o polu błękitnym, w złotej oprawie m.in. z nacinanego wałka i wstęgi zdobionej rodzajem „chrząstek”, spiralnie pozwijanej na osi kartusza. Poniżej opisanego kartusza biegnie wstęga, złota, lekko pofalowana, w środkowej części nałożona na wzmiankowany biały liść akantu i nieco dalej przepleciona przez dwie znajdujące się po bokach woluty będące częścią całości dekoracji ornamentalnej tej części ramy. Dalej wznosi się ona ku górze i na końcach doczepiona jest do skręconych odcinków wstęgi stanowiących element dekoracji całego głównego kartusza. Wstęga pofalowana podzielona optycznie na trzy odcinki odpowiadające znajdującym się wyżej tarczom herbowym. Trzy tarcze wypełnione są przez godła. Środkowa zawiera herb rodu von Schaffgotschów w kształcie obowiązującym od 1708 roku, kiedy to został udostojniony przez cesarza Józefa I. Główna tarcza herbu podzielona jest na cztery pola. W polach górnym prawym (heraldycznie) i dolnym lewym (heraldycznie) znajduje się powtórzone godło w postaci wyobrażonego na złotym polu czarnego orła książąt śląskich ze złotą koroną, na piersiach mającego złotą, prawie półkolistą opaskę łączącą się z przestylizowanym, treflowego kształtu krzyżykiem. W polach górnym lewym (heraldycznie) i dolnym prawym (heraldycznie) umieszczono powtórzone godło w postaci biało-czerwonej szachownicy odnoszącej się księstwa legnickiego. Tarcza posiada pole sercowe, także czterodzielne, zwieńczone mitrą książęcą. W polach górnym prawym (heraldycznie) i dolnym lewym (heraldycznie) tej sercowej tarczy znajdują się powtórzone w obu polach pionowe biało-czerwone pasy, zaś w polu górnym lewym (heraldycznie) i dolnym prawym (heraldycznie) widać powtórzone godło w postaci złotego ukoronowanego gryfa skierowanego w heraldycznie prawą stronę, na tle błękitnym, trzymającego w szponach kamień. Poszczególne elementy tak złożonego herbu oznaczają: herb w polu sercowym – godło przed 1708 roku odnoszące się do von Schaffgotschów, zwieńczone mitrą przez cesarza Józefa I, natomiast herb w polu głównym to godło książąt legnickich dodane w 1708 roku (co było związane z pokrewieństwem arystokratycznego rodu z tą rodziną książęcą). W 1708 roku cesarz nieco zmienił także trzyczęściowy klejnot znajdujący się ponad tarczą, niejako uzupełniający swą symboliką złożone godło na tarczy głównej, przy czym każda część klejnotu, profilowo wycięta zawiera u dołu hełm. W prawej (heraldycznie) części wyrasta z hełmu pióropusz (utrzymany w barwach niebieskiej i złotej) na tle którego u dołu widoczne jest owalne pole z herbem książąt śląskich, takim samym jak na tarczy poniżej. Środkową część klejnot zdobi ponad hełmem przedstawienie spłaszczonego zielonego pagórka, na którym stoi biała owca skierowana łbem w heraldycznie lewą stronę, z opaską i dzwoneczkiem na szyi, stojąca pod umownie przedstawioną jodłą o zielonej koronie. Ponad hełmem zwieńczonym złotą otwartą koroną w lewej (heraldycznie) części klejnotu widać gryfa identycznego jak występujący w herbie von Schaffgotschów w sercowym polu głównej tarczy. Całość herbu głównego otaczają labry z liści akantu. Po prawej (heraldycznie) stronie czerwone, a po lewej błękitne. Prawa (heraldycznie) z mniejszych tarcz znajdujących się po bokach centralnej tarczy zawiera herb rodu von Sereni z klejnotem i srebrno-błękitnymi labrami. Tarcza tego herbu podzielona jest pionowo na dwie części. W prawej (heraldycznie) ukazany został pełzający koronowany wąż, ustawiony w pionie, trzykrotnie wygięty, otoczony pozwijanymi liśćmi. W części lewej (heraldycznie), podzielonej poziomo na trzy pasy widoczne są – idąc od góry – następujące motywy: uskrzydlony koń skaczący w prawą (heraldycznie) stronę; poniżej niego, w połowie wysokości tej części tarczy znajduje się belka pokryta pionowo wydłużonymi rombami; u dołu pozostała partia opisywanej pionowej części tarczy, mająca kształt zbliżony do trójkąta z jednym bokiem zastąpionym przez płytki łuk odcinkowy, obwiedziona jest przy krawędzi złotą cienką taśmą. W klejnocie tego herbu powyżej hełmu zwieńczonego złotą koroną przedstawiony został uskrzydlony koń skierowany w tę sama stronę co koń widoczny na głównej tarczy. Z kolei tarcza znajdująca się po lewej (heraldycznie) stronie herbu von Schaffgotschów zawiera herb rodu von Kolowrath-Nowohradsky również z klejnotem i srebrno – czerwonymi labrami. Tarczę tego herbu wypełnia godło w postaci srebrno – czerwonego, dwugłowego orła posiadającego na piersi odrębną tarczę zwieńczoną złotą koroną (na tarczy godło Habsburgów i Austrii: biała pozioma belka na czerwonym tle), przesłoniętą częściowo przez prawie półkolistą złotą opaskę o trójlistnych zakończeniach. W klejnocie (powtarzającym w uproszczeniu godła z herbu) ponad hełmem ze złotą koroną wyobrażono dwa skrzydła orle (srebrne wyłaniające się zza czerwonego); na pierwszym (od patrzącego) skrzydle czerwonym, na złotej, zakończonej trójlistnie przepasce ustawionej pionowo, nałożona złota forma odwróconego dzwonu z belką pośrodku, zwieńczona koroną. Całość tej niezwykle złożonej kompozycji uzupełniają inskrypcje. Na tarczy owalnej na osi kompozycji u dołu namalowano złote litery „J A G S”, natomiast na szarfie poniżej czerwone litery i datę rozdzielone na trzy części odpowiadające trzem częściom banderoli i zarazem trzem tarczom powyżej: „M. F. S. G. S. | F. 1711 F. | A. T. S. G. K.”.

Historia: Niezwykle bogato zdobiona rama ujmuje wielkich rozmiarów obraz należący do rozmieszczonego na ścianach nawy cyklu poświęconego dwóm świętym patronom kościoła (i zarazem patronom krajów, z których się wywodzili): Stanisławowi biskupowi krakowskiemu i męczennikowi oraz Wacławowi księciu Czech i również męczennikowi. W ramę tu omawianą oprawiono obraz ukazujący jedno z wydarzeń z życia św. Stanisława: rozdawanie przez świętego własnego majątku jako jałmużny dla ubogich. Cały cykl powstał z inicjatywy jezuitów, ale za wyjątkiem jednego obrazu wszystkie inne ufundowały osoby oraz instytucje (głównie kościelne) tylko sympatyzujące ze świdnickim kolegium. Prezentowana tu rama uzupełniona jest u dołu wyjątkowo okazałym kartuszem. W nim na głównym miejscu wyeksponowany jest herb fundatora Johanna Antona von Schaffgotscha oraz data „1711”. Jak widać rama i obraz to właśnie przykład fundacji uczynionej przez osobę spoza kręgu zakonnego jezuitów. Jednak szczególne znaczenie tego zabytku wynika z faktu, że na ramie obrazu – jeden jedyny raz w całym cyklu – umieszczono datę fundacji dzieła. Możemy przypuszczać, że było to najwcześniejsze (zapewne po obrazie wykonanym przez jezuitów z własnych środków) dzieło z serii i być może, jako fundacją jednego z najpotężniejszych śląskich arystokratów, miało stanowić zachętę dla innych potencjalnych darczyńców. Wiemy też dzięki tej dacie, kiedy rozpoczęto malowanie całego cyklu malarskiego, który ukończono zapewne około 1720 roku.

Charakterystyka: Decyzja o wykonaniu dla świdnickiej świątyni wielkich malowideł ilustrujących życie jej patronów była oczywista ze względu na obecny w tym kościele żywy kult liturgiczny wymienionych świętych. Jezuici nie mogąc ze względu na trudności finansowe zlecić wykonania wszystkich niezbędnych dzieł ufundowali – być może dla przykładu – tylko jeden obraz. Wśród pozostałych dwa zlecili duchowni, pozostałe natomiast sfinansowali przedstawiciele śląskiej arystokracji, ale też świdniccy mieszczanie. Johann Anton von Schaffgotsch (1675-1742) był niewątpliwie najpotężniejszym, najbogatszym i najbardziej znanym z fundatorów malowideł z omawianego zespołu. Identyfikuje go nie tylko opisany wyżej szczegółowo herb, ale też napis w poziomym kartuszu poniżej (wszystkie herby i napisy oraz osoby, których dotyczą odczytał, zidentyfikował i opracował badacz przeszłości Świdnicy Sobiesław Nowotny). Napis o którym mowa, składa się z liter „J A G S”, które stanowią skrót imienia, nazwiska i tytułu fundatora („Johann Anton Graf von Schaffgotsch”, czyli „Johann Anton hrabia von Schaffgotsch”). Nieco bardziej skomplikowaną kwestią jest interpretacja złożonego z liter i daty napisu na wstędze poniżej. Została ona jakby podzielona na trzy części. Napis pośrodku, zawierający datę („F. 1711 F.”) z pewnością odnosi się do fundacji dzieła, ale nie mamy pewności czy dotyczy on jedynie samego Schaffgotscha, którego herb znajduje się powyżej (wtedy należałoby go rozwiązać jako: „Fieri 1711 Fecit” czyli „Nakazał w 1711 Wykonać”), czy też napis obejmuje także osoby, których herby znajdują się po bokach (wtedy należałoby go odczytać jako „Fieri 1711 Fecerunt” czyli „Nakazali w 1711 Wykonać”). Niezależnie od tego, która wersja jest słuszna, osoby których herby znalazły się po bokach herbu Schaffgotscha były dla niego tak ważne, że z pewnością chciał je objąć duchowymi pożytkami, jakie płynąć miały z modlitw za fundatorów odprawianych w każdym katolickim kościele. A osobami tymi były jego obie, pochodzące z arystokratycznych rodów żony, które można zidentyfikować dzięki herbom oraz napisom na wstęgach. Na lewej (od patrzącego) części wstęgi znajdują się litery odnoszące się do pierwszej żony hrabiego, Marii Franciszki zmarłej w 1707 roku („M. F. S. G. S.” – „Maria Franziska von Schaffgotsch [geboren] Gräfin von Sereni” czyli „Maria Franziska von Schaffgotsch [urodzona] hrabianka von Sereni”). Natomiast na prawej części wstęgi litery donoszą się do drugiej małżonki głównego fundatora obrazu i ramy, Anny Teresy – była już jego żoną w 1711 roku, w chwili gdy wykonano obraz i ramę („A. T. S. G. K.” – „Anna Theresia von Schaffgotsch [geboren] Gräfin von Kolowrath” czyli „Anna Theresia von Schaffgotsch [urodzona] hrabianka von Kolowrath”, przy czym należy tu zaznaczy, że prawidłowe, pełne nazwisko rodu, z którego wywodziła się druga żona hrabiego von Schaffgotscha brzmiało: Kolowrath-Nowohradsky, ale takie skrócenie nazwiska było dopuszczalne). W ten sposób należy odczytywać ten skomplikowany zespół herbów i inskrypcji. „Obecność” obu żon w tym skomplikowanym rebusie jest zapewne uzasadniona nie tylko szacunkiem czy miłością von Schaffgotscha do swoich towarzyszek życia, ale też chęcią podkreślenia znakomitego ich pochodzenia, które dodatkowo uświetniało rangę rodu ich małżonka. Warto tu odnotować, iż szczególnie druga z żon bardzo zasłużyła się dla przetrwania i ciągłości rodziny swojego męża, urodziła mu bowiem aż czternaścioro dzieci! Ważne wydaje się pytanie kim był fundator tak efektownego dzieła malarstwa oprawionego w jeszcze bardziej wystawną ramę? Ograniczając się tu do podstawowych informacji należy powiedzieć, że ród von Schaffgotsch od dawna należał do jednego z najświetniejszych na Śląsku, a podstawą jego pozycji były ogromne majątki ziemskie, m.in. obejmujące obszar Karkonoszy z przyległościami. Po stłumieniu przez Habsburgów w 1620 roku czeskich dążeń do niepodległości (Śląsk stanowił wówczas część ziem Korony Czeskiej), ród Schaffgotschów utracił znaczną część swoich posiadłości i w 1634 roku został zmuszony do porzucenia religii protestanckiej oraz przejścia na katolicyzm. Śląscy arystokraci pogodzili się jednak z sytuacją – przez następne sto lat wiernie służyli Habsburgom i Kościołowi katolickiemu na Śląsku. Hrabia Johann Anton został za to szczególnie doceniony i w 1708 roku cesarz Józef I potwierdził używany w tej rodzinie tytuł hrabiowski, udostojniono także herb rodu, co zostało wyżej zaznaczone przy opisie niezwykle skomplikowanego godła. Hrabia został też uhonorowany niezwykle prestiżowym Orderem Złotego Runa. Już ojciec fundatora obrazu do kościoła świdnickiego pełnił istotne funkcje w cesarskiej administracji na Śląsku. O synu warto powiedzieć, że bardzo długo, w latach 1704-1740 pełnił funkcję starosty księstwa świdnicko-jaworskiego z ramienia cesarzy jako królów czeskich. Był też ostatnim przedstawicielem habsburskiej administracji na tym terenie, bowiem niedługo przed jego śmiercią (1742) Śląsk został zajęty przez armię pruską (1740-1741). Johann Anton von Schaffgotsch nie był szczególnie dobrym administratorem swoich ogromnych dóbr, zbyt dużo wydawał też na wystawny tryb życia – a właściwie na ostentację bogactwa tak niezbędną w jego sferze, także na utrzymanie na odpowiednim poziomie licznego potomstwa (wśród którego znajdował się m.in. Philipp Gotthard, późniejszy książę biskup wrocławski w latach 1747–1795), wreszcie na fundacje takie jak obraz dla kościoła świdnickiego. Mimo kłopotów finansowych pozostawił spuściznę wystarczającą, aby von Schaffgotschowie pełnili wśród śląskiej arystokracji wiodąca rolę aż do II wojny światowej.