Iluzjonistyczna architektura z emporą

Opis: Kompozycja wypełnia powierzchnię ściany bocznej przęsła nawy głównej, wliczając w to dekorację przyłuczy ostrołukowej arkady międzynawowej widocznej u dołu ściany oraz profile tej arkady. Profile pokryte są barwą identyczną z tą, która dominuje w dekoracji ściany powyżej, w jej ciemniejszym odcieniu, z bardzo nieznacznym motywem „marmoryzacji”. Ściana zamknięta jest od góry łukiem ostrym. Dalej jej powierzchnia określana jest w opisie również jako pole: w przypadku gdy w opisie nie zaznaczono o jakie pole lub o jaką powierzchnię chodzi zawsze dotyczy to bocznej ściany przęsła. Wszystkie elementy architektoniczne i ornamentalne służące do dekoracji pola są iluzjonistycznie malowane (w dalszej partii opisu dekoracja ta traktowana jest jako zbiór rzeczywiście istniejących plastycznych motywów, niekiedy bez zaznaczania, że chodzi o przedstawienia iluzjonistyczne, oddane w warstwie malarskiej na płaskiej powierzchni tynku). Realnie istniejącymi elementami architektonicznymi są jedynie widoczne po bokach pola, ścięte na bocznych krawędziach pilastry z uproszczonymi, płaskimi głowicami. Motywy dekoracyjne na powierzchni trzonów i głowic tych pilastrów są iluzjonistycznie malowane – dotyczy to motywów kanelowania na trzonach i dekoracji ornamentalnej kompozytowych kapiteli. Dołem pilastry wspierają się na podstawach figur umieszczonych na ścianie nawy. Opisane pilastry oddzielają pole od sąsiednich, których dekoracja, bardzo ograniczona (obejmująca jedynie przyłucza arkad i szczyty pól) rozwiązana jest odmiennie ze względu na zawieszenie na ścianach tych sąsiednich przęseł wielkich, prostokątnych obrazów w bogatych ramach. Obrazy o wielkich formatach zawieszone są na bocznych ścianach trzech przęseł nawy głównej (łącznie więc na sześciu ścianach) – chodzi o przęsła pierwsze, trzecie i piąte idąc od wschodu. Natomiast dekoracja podobna do opisywanej poniżej wypełnia boczne pola dwóch przęseł nawy głównej (łącznie obejmuje więc cztery ściany) – chodzi o przęsła drugie (jego północna ściana jest opisana w prezentowanej nocie) i czwarte idąc od wschodu. Dekoracja ścian bocznych ostatniego, szóstego idąc od wschodu, węższego od wszystkich pozostałych, przylegającego do chóru zachodniego przęsła nawy głównej, ma jeszcze inny charakter (dekoracja ta opisana jest w odrębnej nocie). W części górnej pionowo wznosząca się, płaska powierzchnia opisywanej tu ściany łagodnie przechodzi w trójkątne w rzucie, sferycznie wygięte ku górze pole sklepienia (zwane kozubą – tu określane mianem „lunety”). Dekoracja malarska lunety – poza motywami widocznymi na granicy ze ścianą poniżej – nie została tu uwzględniona, gdyż przynależy do partii sklepienia. Ściany lunety od strony zewnętrznej obramowane są żebrami dzielącymi widoczne wyżej sklepienie na mniejsze pola. Żebra te wspierają się na wewnętrznej krawędzi głowic pilastrów oddzielających opisywane pole od pól sąsiednich przęseł. Powierzchnia ściany przęsła pokryta jest malowaną iluzjonistycznie dekoracją architektoniczną (dominującą) oraz figuralną i ornamentalną. Dekoracja ta imituje wygląd balkonu-empory znajdującej się jakby ponad nawą boczną świątyni. Emporę od tyłu zamyka mur, w licu którego umieszczone jest okno (raczej niewielkich rozmiarów w stosunku do całej powierzchni ściany). Elementy architektoniczne flankujące okno wyżej przechodzą w strukturę coraz mniej konsekwentną jeśli chodzi o wzajemne powiązanie motywów (te ostatnie w realnej architekturze zgodne z logiką tradycyjnych połączeń między częściami architektury i detalami – tu najczęściej fantastyczne). Struktura ta ma w ogólnych zarysach formę trójlistnego łuku, ponad którym na osi znajduje się okazały kartusz. Powyżej niego dostrzec można gzyms ścianki zamykającego całość zwieńczenia, jednak gzyms ten przynależny już do tej części malowanej dekoracji, którą rozmieszczona jest na powierzchni lunety. „Konstrukcja” tak opisanej wielkiej, trójlistnej arkady wspiera się na dwóch widocznych po bokach prostopadłościennych filarach, które na dole zaczynają się w połowie wysokości łuku realnie istniejącej arkady międzynawowej. Do tych filarów powyżej tej arkady „dostawiona” jest balustrada balkonu, a na jej wysokości boczne filary przerwane są przez masywne, odwrócone, wolutowe konsole. Tralkowa balustrada złożona jest z trzech odcinków. Środkowy jest szerszy od bocznych i wygięty ku przodowi, boczne natomiast cofnięte są ku tyłowi na linii płytkich łuków odcinkowych; wyszczególnione trzy segmenty rozdzielają dwa filarki. Na wysokości balkonu widoczne są za balustradą dwa prostokątne, wysmukłe boczne przejścia prowadzące na lewo i prawo do dalszych części empory. Półkoliste arkady tych przejść od zewnątrz (od strony nawy głównej kościoła) wsparte zostały na opisanych wyżej filarach, w głębi natomiast na filarach wtopionych w grubość ściany mieszczącej okno. Sklepienie ponad emporą żaglaste. Na jego powierzchni przedstawione niebo z obłokami i unoszącymi się w górę aniołami (widoczne tylko ich nogi i część szat). Okno poniżej prostokątne, w pionie nieznacznie wydłużone, dwudzielne, sześciokwaterowe, przeszklone, zamknięte łukiem trójlistnym, z obramieniem na osi górą wzbogaconym kartuszem. Drugi większy kartusz umieszczony powyżej wielkiego łuku zamykającego od góry całą opisaną wyżej kompozycję, z boków flankowany jest przez dwa aniołki wsparte na obłokach. Wszystkie wyszczególnione elementy i detale architektoniczne ukształtowane w sposób urozmaicony i uzupełnione wyjątkowo bogatą dekoracją ornamentalną. Widoczne: profilowane gzymsy często przerwane na osiach i kończące się wolutowymi zawinięciami, różne innego typu samodzielne woluty, formy wolutowe przypominające rogi obfitości (bez kwiatów i innych dodatków), płyciny o formach bazujących na kształtach prostokątów z wcięciami i występami na linii łuków oraz płyciny koliste, muszle zakończone wolutowo, odcinki różnie ukształtowanej przeważnie mięsistej wici niekiedy skręcającej się w woluty, płaskie liście akantu, motywy ornamentalne (cęgowe, plecionki) ze wstęgi, rozety, rzędy owalnych cekinów, kampanule, szyszki, girlandy kwiatowo-liściaste, rzędy bardzo drobnych esowatych, zgeometryzowanych motywów (na pilastrach). Kolorystyka całości dość ograniczona. Na pierwszym planie dominują monochromatyczne zestawienia różu z odcieniem liliowym o rozmaitym natężeniu. Inne partie – przeważnie w głębi – w wielu miejscach są bardzo rozbielone lub biało-szare, takie są też niektóre motywy ornamentalne. Wiele elementów dekoracji jakby dodanych do tła, a także wypełnienie części płycin utrzymane w odcieniach barwy żółtawo-brązowej, jakby nawiązującej do złota. Na sklepieniu żaglastym ponad emporą błękitne niebo. W tle girland za postaciami aniołów flankujących górny kartusz widoczne zielone tło.

Historia: Dekoracja malarska prezbiterium i nawy głównej obecnej katedry świdnickiej została przez jezuitów zlecona w 1739 roku wybitnemu morawskiemu malarzowi Johannowi Georgowi Etgensowi. Z inicjatywą tego zlecenia wyszedł ówczesny rektor kościoła Karl Scholtz. Zgodnie z kontraktem podpisanym przez artystę praca przy dekoracji malarskiej ścian kościoła trwała przez rok. Wykonanie malowideł kończyło długotrwały proces ozdabiania gotyckiej świątyni bogatą barokową dekoracją snycerską, malarską i rzeźbiarską

Charakterystyka: Opisywana tu dekoracja jednego z pól ściennych w nawie głównej katedry obejmuje tylko drobny wycinek bardzo bogatego w wątki dzieła autorstwa Etgensa widocznego we wnętrzu prezbiterium i nawy. Duża część tych malowideł posiada swój przemyślany program ikonograficzny, niekiedy niezależny od sąsiednich fragmentów, ale przeważnie stanowiący część składową większej partii dekoracji. W nawie głównej na bocznych ścianach przęseł (ich zróżnicowanie wyszczególnione zostało w opisie) program ikonograficzny sprowadza się do wizji nieba z postaciami unoszących się aniołów, jedynie motyw koncertujących aniołów w przęśle ostatnim, zachodnim stanowi bardziej rozbudowany wątek. Ale dekoracja segmentów ścian nawy ma duże znaczenie dla całościowego efektu wnętrza. Mistrzowsko oddane iluzjonistyczne motywy monumentalnej, przestrzennej, pełnej fantazji, ale też zwartej architektury, otwierającej się na faktycznie nieistniejące, ale pełne światła i powietrza empory nad nawami bocznymi, bardzo powiększyły optycznie nawę główną. Wysokiej klasy malowidła Etgensa pozwoliły też na właściwe wyeksponowanie serii obrazów i rzeźb rozmieszczonych na ścianach nawy głównej.