Dekoracja sklepienia nawy głównej i prezbiterium

Opis: Sklepienie określić można jako żebrowe, z żebrami nałożonymi w układzie sieciowym na sklepienie kolebkowe o obniżonym promieniu, z lunetami. Żebra mają bardzo prosty profil – wąską, płaską płaszczyznę u góry z dwoma ukośnie rozchodzącymi się w dół również gładkimi płaszczyznami. Na żebrach widać malowane fryzy z motywów roślinnych. Miejsca styku żeber zaakcentowane są nałożonymi osobno drewnianymi pseudozwornikami z motywem rozet. Dekoracja malarska pól sklepienia nawy głównej obejmuje sześć przęseł. Przęsło pierwsze idąc od wschodu płynnie powiązane jest ze sklepieniem prezbiterium. Sklepienie prezbiterium w części zachodniej powtarza schemat sklepienia nawy głównej, ale przy zmienionych proporcjach wynikających z mniejszej szerokości tego sąsiadującego z nawą główną przęsła. W części wschodniej pojedyncze, środkowe przęsło prezbiterium ma układ żeber nieco zmodyfikowany ze względu na połączenie ze sklepieniem apsydy. Sklepienie nawy głównej kończy się od zachodu ostatnim, szóstym przęsłem oddzielonym od chóru muzycznego arkadą, która formą przypomina łuk tęczy. To ostatnie od zachodu przęsło nawy głównej jest mniej więcej o połowę węższe od każdego z pięciu przęseł głównych nawy, ale jego sklepienie powtarza zasadniczy schemat. W ten sposób sklepienie nawy głównej (z częściowym uwzględnieniem prezbiterium) obejmuje pięć przęseł o dużej szerokości flankowanych od wschodu i od zachodu przez dwa przęsła o mniejszej szerokości. Schemat układu żeber w wymienionych łącznie siedmiu przęsłach jest identyczny. Na osi podłużnej całego sklepienia biegnie ciąg lekko wydłużonych rombów o niemal identycznych rozmiarach. Inne proporcje i długość mają tylko asymetryczne rombowe pola na granicy z przęsłami wąskimi (pola te mają wydłużone boki od strony głównej części sklepienia nawy). Nieco mniejsze są także romby w centrum krótszych sklepień od wschodu (przęsło prezbiterium) i od zachodu. W całym wymienionym ciągu romby znajdują się naprzemiennie: w centrum odcinków sklepienia ponad każdym przęsłem i na granicy między przęsłami. Romby znajdujące się w centrum pól przęseł otoczone są każdy czterema rombowymi polami – pięć opisanych rombów tworzy sześciobok lekko wydłużony na osi poprzecznej przęsła. Od czterech boków sześciokąta znajdujących się od strony naw bocznych (po dwa z każdej strony) odchodzą w kierunku ścian asymetryczne trójkąty, których wierzchołki dotykają linii wyznaczonej przez pionową oś filarów. Z kolei centralne romby na granicy między przęsłami otoczone są przez czworokątne, trapezowate, wydłużone, asymetryczne pola – pięć opisanych pól na granicy między przęsłami razem tworzy sześciobok znacznie wydłużony na poprzecznej osi sklepienia nawy. Wierzchołki sześcioboków widocznych na granicy pól sklepienia dotykają linii wyznaczonej przez pionową oś filarów. Na zakończeniu nawy głównej od strony zachodniej, obok pełnego układu analogicznego jak w polach szerszych widać jedynie połówkę z drugiego z opisanych typów sześcioboków – połówka ta przytyka do łuku oddzielającego nawę od przęsła chórowego. Na sklepieniu znajdują się jeszcze trójkątne w rzucie powierzchnie przytykające do całej długości krótszych boków przęseł. Pola te sferycznie wygięte tworzą rodzaj lunet-żagielków. Sieć opisanych pól, oddzielonych od siebie żebrami, ściśle wypełnia wygiętą ku górze powierzchnię sześciu przęseł nawy głównej. W polach tych rozmieszczona jest dekoracja malarska, która w przypadku każdego pola stanowi odrębną całość, nie łączącą się z dekoracją pól sąsiednich, choć w części podobną do nich. Jeśli chodzi o główne motywy dekoracja ta ma dwojaki charakter. Część pól zawiera przedstawienia unoszących się w powietrzu aniołów wśród obłoków, ukazanych w ożywionym ruchu, niekiedy od tyłu, osłoniętych rozwianymi draperiami. Znajdują się one w centralnych, rombowych polach na środku odcinków sklepień nad przęsłami (poza pierwszym przęsłem od wschodu, oraz szóstym przylegającym do łuku oddzielającego nawę od chóru muzycznego). Anioły przedstawione są także w wydłużonych, czworokątnych polach otaczających romby widoczne na granicy między przęsłami. Jednak nie we wszystkich przypadkach anioły znajdują we wszystkich czterech wzmiankowanych polach czworokątnych. Opisana dekoracja złożona z czterech pól z aniołami otaczających romb widoczna jest na granicach następujących przęseł (idąc od wschodu): pierwszego i drugiego, trzeciego i czwartego oraz piątego i szóstego. Natomiast na granicach przęseł: zachodniego przęsła prezbiterium i pierwszego przęsła nawy, a potem na granicy przęseł: drugiego i trzeciego, oraz czwartego i piątego anioły wypełniają tylko dwa pola czworokątne – te które znajdują się od zachodu. Podsumowując – na sklepieniu nad nawą główną (bez prezbiterium) znajdują się łącznie 22 pola z przedstawieniami aniołów. Anioły są różnej wielkości dostosowanej do ich „wieku”, mniejsze pojedyncze anioły występują w polach rombowych w centrum odcinków sklepienia ponad przęsłami. W niektórych polach przedstawiono po dwa anioły (większy i mniejszy). Parami aniołów wypełnione są wszystkie pozostałe pola (poza centralnymi rombami, o których była mowa w poprzednim zdaniu), za wyjątkiem dwóch pól wschodnich w węższym przęśle szóstym, gdzie ukazano pojedyncze postacie aniołów. Niektóre pary aniołów obejmują się. Łącznie na sklepieniu nawy namalowano postacie 38 aniołów. Dekoracja pól sklepienia (w żagielkach połowicznie) ma podobny ogólny schemat. W każdym polu wzdłuż krawędzi w różnej odległości od niej (w zależności od typu pola) znajduje się szeroka taśma. W polach z aniołami jest ona na długich odcinkach prosta i gładka. W polach z dekoracją wyłącznie ornamentalną taśma przerywana jest gęsto i uzupełniana odcinkami wici i układami motywów charakterystycznymi dla stylu regencyjnego (łamana wstęga, plecionka cęgowa); całości dopełniają kartusze i muszle. Niektóre z tych motywów (ale w zdecydowanie mniejszej ilości) pojawiają się w polach z aniołami. W centrum pól z dekoracją ornamentalną wyobrażono rozety lub ciągi z drobnych motywów wici roślinnej. W otworach wentylacyjnych, rozmieszczonych nieregularnie na sklepieniu osadzono plastyczne, metalowe, pozłacane gwiazdy. W polach na granicy nawy głównej i prezbiterium przedstawiono główki anielskie wśród obłoków. Powierzchnie żagielków, poza szeroką taśmą od strony głównej części sklepienia posiadają dekorację w dwóch typach. W przęsłach, z zawieszonymi na bocznych ścianach wielkimi obrazami powierzchnie żagielków posiadają dekorację ornamentalną. W pozostałych przęsłach dekoracja ścian przechodzi na pole żagielków (są to szczytowe partie wyobrażonych na pionowych ścianach przęseł wielkich struktur architektoniczno-ornamentalnych). Większość aniołów w polach trzyma w ręku przedmioty będące głównie atrybutami świętych patronów kościoła: Wacława i Stanisława biskupa, lub ogólnymi symbolami religijnymi, a nawet przede wszystkim motywami dekoracyjnymi (girlandy kwiatowe). Znajdują się tu (generalnie utrzymując w wyliczeniu kierunek od wschodu): trąbka i łopata, berło i świeca, waga i zawiązany trzos, korona i mitra, gałązka z liśćmi laurowymi i liście palmy, korona z przeplecionymi liśćmi palmy, zapisana, przedarta karta, płomień albo szczapa drzewa i idol pogański (posążek), czaszka i pochodnia, krzyż, girlandy z liści i kwiatów, kosz i kromka chleba, sierp i związany snop zbóż z makami i chabrami, róg obfitości z wysypującymi się srebrnymi monetami, wysoki kij drewniany owinięty gałęzią winnej latorośli z liśćmi i owocami oraz mały sierp do ścinania winogron. Pojedyncze anioły w rombach widocznych w centrum odcinków sklepienia nakrywających przęsła nie trzymają żadnych przedmiotów, niektóre gestykulują rękoma. Cały opisany rytmicznie powtarzający się układ pól i motywów w polach zakłócony jest w dwóch miejscach. W rombie na środku ostatniego, szóstego idąc od wschodu sklepienia nawy (zwykle w rombach tak usytuowanych przedstawione były pojedyncze anioły) wyobrażono monogram „IHS” o literach zbudowanych z roślinnych motywów przewiązanych węzłami. Na osi powyżej litery „H” przedstawiono unoszący się ponad literą krzyż skierowany końcem pionowej belki ku zachodowi, dzięki czemu monogram widoczny jest w prawidłowym położeniu od strony wschodniej. Poniżej litery „H” przedstawiono płomieniste serce. Druga dekoracja zakłócająca regularny rytm pól sklepienia i przedstawień w tych polach pojawia się we wschodniej części pierwszego idąc od wschodu przęsła nawy, blisko granicy z prezbiterium. Widać tu kompozycję z elementów malowanych na tynku oraz osobno wykonanych (z drewna) i zawieszonych w okrągłym oculusie. Centrum tej kompozycji znajduje się w punkcie kończącym od strony zachodniej romb zajmujący centralne miejsce w polu ponad przęsłem sklepienia. Jak już była mowa ten romb, w odróżnieniu od innych w analogicznych punktach nie zawiera przedstawienia anioła lecz wyłącznie motywy ornamentalne. Na wspomniany centralny punkt opisywanej kompozycji nałożona jest kolista drewniana tarcza. W środku niej znajduje się trójkątny nimb ze złotym okiem Opatrzności na niebieskim tle. Nimb otacza otok (w formie przypominającej obręcz) zbudowany ze srebrnych obłoków. Całość z kolei otacza kolista złota gloria wyrastająca z trójkątnego nimbu centralnego, przebiegająca pod obłokami, zbudowana z pęków promieni o różnej długości – krótsze także tworzą kolistą glorię „wewnętrzną”, dłuższe są proste, i zaostrzone (tym samym lekko zwężające się). Ten cały osobno nałożony centralny element kompozycji otaczają motywy malowane na polach sklepienia: w pewnej odległości, poza gładką powierzchnią tła widoczny jest okręg utworzony z obłoków, wśród których widać główki anielskie. Do tego okręgu-pierścienia z obłoków dołączają się dwie grupy po dwa anioły trzymające: od strony północnej – trąbkę i łopatę, od strony południowej – świecę i berło. Te dwie pary aniołów występujące mocno na zewnątrz wspomnianego okręgu z obłoków wypełniają czworoboczne pola flankujące romb umieszczony w centralnym punkcie styku pierwszego idąc od wschodu przęsła nawy oraz zachodniego przęsła prezbiterium. Zestawienie barw, którymi wypełniono poszczególne motywy nie są zbyt urozmaicone i kontrastowe, przeważają barwy lokalne położone na stosunkowo niewielkich powierzchniach. W całości dominują barwy motywów wyłącznie ornamentalnych: na żółtych tłach rozmieszczono listwy urozmaicone ornamentami utrzymane w odcieniu bardzo rozbielonego i poszarzałego koloru liliowego, z cieniami wydobytymi ciemniejszym jego odcieniem i podkreślonymi często brązowymi liniami. Część ciągów ornamentów na bokach żeber jest żółto-brązowa, o intensywniejszej barwie niż dekoracja pól. W motywach figuralnych widać paletę kilku mało urozmaiconych, podstawowych barw: żółci i brązu, koloru niebieskiego, różowego i zgaszonego czerwonego oraz fioletowo-liliowego (w odcieniach), który – obok dwóch pierwszych wymienionych barw – nadaje tonację przedstawieniom aniołów. Dodatkowym, choć słabo wyróżniającym się elementem dekoracji sklepienia są herby. W obrębie nawy głównej rozmieszone są one w grupach po cztery u zbiegu żeber sklepiennych łączących się z osiami wyznaczonymi przez pionowy bieg filarów arkad międzynawowych widocznych w dole. Jedynie na granicy piątego i szóstego przęsła nawy (idąc od wschodu), zarówno od południa, jak i od północy przedstawiono po trzy herby (pozostawiono puste czwarte pola we wspomnianych grupach – te położone od strony zachodniej). Łącznie w nawie głównej znajduje się 38 herbów (szersza informacja w opracowaniu Stanisława Nowotnego cytowanym w bibliografii). Ciąg północny: herby na osi filara pomiędzy pierwszym a drugim przęsłem nawy od północy – 1. herb rodziny Pförtner von der Hölle (Pförtner von der Hell); 2. gmerk niezidentyfikowany (w czerwonym polu białe godło: prostokąt z wyrastającą ku górze literą „T”, nad którą prosta, pozioma belka); 3. herb niezidentyfikowany (w polu rombowa krata z polami na przemian białymi oraz czarnymi – u góry i czerwonymi – u dołu; na styku rombów czarnych i czerwonych pionowe ciągi rombów w tych kolorach mijają się); 4. herb rodziny von Monau (Monden); herby na osi filara pomiędzy drugim a trzecim przęsłem nawy od północy – 5. herb rodziny von Rothenhut; 6. herb rodziny von Gellhorn; 7. gmerk niezidentyfikowany, może używany przez jednego z duchownych związanych z kościołem świdnickim (w czerwonym polu żółty podwójny krzyż); 8. gmerk niezidentyfikowany (w czerwonym polu żółty znak zbudowany z form przeplatających się liter „A” i greckiej litery sigma „Σ”); herby na osi filara pomiędzy trzecim a czwartym przęsłem nawy od północy – 9. herb biskupstwa wrocławskiego; 10. gmerk niezidentyfikowany (w czerwonym polu żółto-kremowy znak przypominający cyfrę „4”, której pionowa laska u dołu przecięta jest dwoma belkami, dolną krótszą od górnej, a na samym końcu od laski „cyfry 4” odchodzi w heraldycznie lewo pozioma belka o długości odpowiadającej połowie długości wyższej i dłuższej belki widocznej powyżej – ten odcinek laski „cyfry 4” z belkami odchodzącymi w heraldycznie lewo ma kształt litery „E”); 11. gmerk niezidentyfikowany (w błękitnym polu kremowy – w tym przypadku zapewne „zastępujący” kolor żółty – znak złożony z dwóch odrębnych, niełączących się ze sobą części: u góry poziomy prostokąt pozbawiony odcinka z prawego heraldycznie boku, poniżej pozioma belka nieznacznie krótsza od widocznego wyżej dolnego boku niepełnego prostokąta, ponad górnym bokiem prostokąta dodatkowo monogram z liter „TM”); 12. herb rodziny von Seidlitz; herby na osi filara pomiędzy czwartym i piątym przęsłem od północy – 13. herb rodziny von Monau (w innej odmianie niż wcześniej wymieniony herb tej rodziny oznaczony w niniejszym wykazie numerem „4” – herb oznaczony numerem „12” był stosowany przez wrocławską linię rodu); 14. znak nieznanego malarza, zapewne wykonawcy malowideł ściennych w nawie w 1544 roku, stosującego zgodnie z przyjętym zwyczajem w zastępstwie swojego własnego znaku herb cechu malarzy (w różowym polu – w tym przypadku zapewne „zastępującym” kolor czerwony – trzy tarcze; dwie u góry, jedna u dołu; tarcze w kolorze szarobiałym – kolor biały według zasad heraldyki tożsamy jest z kolorem srebrnym; w polach tarcz widoczne pośrodku dwie poziome linie, które mogą być elementem „obrazowym” godeł, albo zastępują pełne poziome szrafowanie tarczy – według zasad heraldyki w wersji czarno-białej tożsame z kolorem błękitnym; herby cechów w różnych miastach posiadały na tarczy motyw trzech tarcz, różnie wypełnionych w zależności od tradycji ośrodka); 15. herb rodziny von Jordan und Alt-Patschkau; 16. herb księstwa świdnickiego; herby na osi filara pomiędzy piątym i szóstym przęsłem od północy – 17. gmerk niezidentyfikowany, może używany przez świdnickiego budowniczego Lucasa Schleyerwebera (Schleierwebera), który w 1535 roku obudował zniszczone sklepienie ponad nawą główną i prezbiterium obecnej katedry, umieszczając je jednak na niższej wysokości (w czerwonym polu żółty znak złożony z dwóch liter: większej „S” i mniejszej – widocznej w lustrzanym odbiciu – litery „L” skrzyżowanej z poprzednią w połowie jej wysokości, litera „L” ułożona poziomo w ten sposób, że narożnik pomiędzy jej laskami skierowany jest ku górze); 18. gmerk niezidentyfikowany (w czerwonym polu żółty znak złożony z krzyża o długiej pionowej lasce, u dołu rozwidlonej na dwie części stykające się z klingą miecza wygiętego ku dołowi z rękojeścią w formie krzyża widoczną z heraldycznie lewej strony); 19. gmerk niezidentyfikowany (w czerwonym polu żółty znak złożony z krzyża o bardzo nieznacznie wydłużonym dolnym ramieniu, nad którym umieszczono oddzielony od niego równoboczny trójkąt, z wierzchołka którego wyrasta krzyż z dwoma belkami poziomymi, w tym wyższą krótszą od dolnej). Ciąg południowy: herby na osi filara pomiędzy pierwszym a drugim przęsłem nawy od południa – 20. herb rodziny Herdan (Herden); 21. gmerk niezidentyfikowany (w czerwonym polu żółty krzyż o bardzo wydłużonym dolnym ramieniu rozwidlającym się u podstawy, z widocznymi na końcach obu odcinków krótkimi poprzecznymi belkami); 22. herb niezidentyfikowany (tarcza podzielona w połowie wysokości na dwa pola, z których górne, niebieskie zawiera monogram z białych liter „PP”, zaś dolne biało-niebieską szachownicę); 23. herb zamieszkałego w Świdnicy doktora medycyny Nikolausa Lyndenera; herby na wysokości filara pomiędzy drugim i trzecim przęsłem nawy od południa: 24. herb rodziny John; 25. herb niezidentyfikowany (w błękitnym polu brązowe naczynie z lekko wydłużonym zaokrąglonych uchwytem – może kociołek lub koszyk; trudno dociec jaką barwę heraldyczną chciał oddać malarz przedstawiając naczynie w tym akurat kolorze); 26. gmerk świdnickiego pisarza miejskiego Ulricha Bulmana; 27. gmerk niezidentyfikowany (w czerwonym polu żółty krzyż o wydłużonym dolnym ramieniu skrzyżowanym nieco powyżej dolnego zakończenia z wygiętą ku górze belką, główny krzyż o górnym ramieniu rozwidlającym się, z odnogami skrzyżowanymi na końcach z krótkimi belkami, razem tworzącymi dwa krzyże); herby na wysokości filara pomiędzy trzecim i czwartym przęsłem nawy od południa: 28. herb książąt ziębickich Podiebradów; 29. gmerk niezidentyfikowany (w błękitnym polu żółte: trójkąt równoramienny skierowany wierzchołkiem ku dołowi, stykający się z poziomą belką, powyżej trójkąta monogram liter „PA”); 30. gmerk burmistrza świdnickiego Johannesa Bernwaldta; 31. herb rodziny Friese; herby na wysokości filara pomiędzy czwartym i piątym przęsłem nawy od południa: 32. herb księstwa legnickiego; 33. herb księstwa jaworskiego; 34. herb niezidentyfikowany, może używany przez jednego z duchownych związanych z kościołem świdnickim (w błękitnym polu trzy księgi – dwie u góry jedna na dole – w oprawach czerwonych z żółtymi detalami: krzyżami na górnej okładzinie, zapięciami i brzegami kartek); 35. herb rodziny von Bolcze; herby na wysokości filara pomiędzy piątym i szóstym przęsłem nawy od południa: 36. gmerk niezidentyfikowany (w czerwonym polu żółte: u dołu równoramienny krzyż, u góry strzała skierowana grotem do góry, z lotkami ukazanymi w sposób umowny w formie krótkiej belki przecinającej promień na dole rozwidlony, z dwoma końcami opartymi o półkoliście wygiętą ku dołowi belkę); 37. gmerk mieszczanina świdnickiego Hansa Jacoba; 38. gmerk niezidentyfikowany, może używany przez jednego z duchownych związanych z kościołem świdnickim, przypominający godło zakonu bożogrobców (w czerwonym polu żółty podwójny krzyż o ramionach górnych równej długości i dolnym ramieniu wydłużonym ).

Historia: Dekoracja malarska prezbiterium i nawy głównej obecnej katedry świdnickiej została przez jezuitów zlecona w 1739 roku wybitnemu morawskiemu malarzowi Johannowi Georgowi Etgensowi. Z inicjatywą tego zlecenia wyszedł ówczesny rektor kościoła Karl Scholtz. Zgodnie z kontraktem podpisanym przez artystę praca przy dekoracji malarskiej ścian kościoła trwała przez rok. Wykonanie malowideł kończyło długotrwały proces ozdabiania gotyckiej świątyni bogatą barokową dekoracją snycerską, malarską i rzeźbiarską. Pewne przesłanki wskazują, że Etgens malując 38 głównie szlacheckich herbów i mieszczańskich gmerków na sklepieniu powtórzył godła znajdujące się tu już wcześniej, wykonane zapewne około 1544 roku. Te herby i gmerki w większości odnoszą się do rodzin śląskich i osób zaangażowanych w ozdabianie kościoła po pożarze w 1532 roku.

Charakterystyka: Opisywana tu dekoracja sklepienia nawy głównej, mimo że będąca najbardziej znaczącą częścią dekoracji malarskiej ścian katedry, obejmuje tylko wycinek bardzo bogatego w wątki dzieła autorstwa Etgensa. Duża część tych malowideł posiada swój przemyślany program ikonograficzny. W przypadku malowideł na sklepieniu widoczne w rękach aniołów atrybuty odnoszą się głównie do patronów kościoła i ich chwały w niebie. W dwóch punktach sklepienia znajdują się odniesienia do Chrystusa i do Bożej Opatrzności. Dekoracja gotyckiego sklepienia nawy stanowi w twórczości Etgensa dość wyjątkową realizację, bowiem w całej swojej twórczości ten jeden raz miał on możliwość ozdabiania świątyni gotyckiej. Bardzo ciekawy jest fakt, że Etgens uszanował gotyckie podziały sklepienia i nigdzie nie przekroczył ani nie zamaskował środkami malarskimi żeber. Być może stało się tak na życzenie jezuitów, którzy chcieli zachować gotycki charakter świątyni. Przez to dekoracja sklepienia robi wrażenie bardziej zachowawczej od znajdujących na ścianach bocznych malowideł, pełnych niezwykłych efektów iluzjonistycznych. Trzeba pamiętać, że Etgens był przede wszystkim mistrzem malowanej iluzjonistycznie architektury.