Anielska orkiestra

Opis: Kompozycja wypełnia dużą część powierzchni ściany bocznej ostatniego idąc od wschodu przęsła nawy głównej. Przęsło to od zachodu sąsiaduje z chórem muzycznym, który jest górą wydzielony od nawy głównej ostrym łukiem arkady wbudowanej między przęsłami. Tu opisana, północna wąska ściana posiada swój odpowiednik od południa. Obie nie są zakryte wielkoformatowymi obrazami prostokątnymi, które wiszą w kolejnym idąc ku wschodowi przęśle. W niższych partiach opisywanej ściany pewna część dekoracji malarskiej zasłonięta jest ramą owalnego obrazu powieszonego na osi filara sąsiadującego ze ścianą od wschodu. Natomiast od strony zachodniej na powierzchnię ściany bocznej nałożona jest część prospektu organowego i jego dekoracji. Idąc ku górze skrzydło boczne prospektu zajmuje coraz mniej miejsca na ścianie, by wreszcie w partii łuków wyobrażonych na malowidłach arkad ustąpić całkowicie motywom malowanym. Całość sprawia wrażenie jakby boczna partia prospektu zasłaniała malowaną dekorację, co jest jednak częścią efektu iluzjonistycznego, gdyż malowidła powstały po wykonaniu prospektu (w dalszym ciągu opisu, dla uniknięcia znacznego skomplikowania tekstu podziały architektoniczne i dekoracja wyobrażona na ścianie będą traktowane tak, jakby znajdowały z obu stron powierzchni ściany, a więc także pod dekoracją prospektu). Dekoracja malarska od strony północnej obejmuje dołem profilowaną krawędź ostrołukowej arkady międzynawowej, elementu widocznego na ścianie najniżej. Profile te pokryte są barwą identyczną z tą, która dominuje w dekoracji ściany powyżej, w jej ciemniejszym odcieniu, z bardzo nieznacznym motywem „marmoryzacji”. Ściana zamknięta jest od góry łukiem ostrym. Dalej jej powierzchnia określana jest w opisie również jako pole: w przypadku gdy w opisie nie zaznaczono o jakie pole lub o jaką powierzchnię chodzi zawsze dotyczy to bocznej ściany przęsła. Wszystkie elementy architektoniczne i ornamentalne służące do dekoracji pola są iluzjonistycznie malowane (w dalszej partii opisu dekoracja ta traktowana jest jako zbiór rzeczywiście istniejących plastycznych motywów, niekiedy bez zaznaczania, że chodzi o przedstawienia iluzjonistyczne, oddane w warstwie malarskiej na płaskiej powierzchni tynku). Realnie istniejącym elementem architektonicznym jest jedynie widoczny od wschodu z boku pola, ścięty na bocznych krawędziach pilaster z uproszczoną płaską głowicą. Motywy dekoracyjne na powierzchni trzonu i głowicy tego pilastra są iluzjonistycznie malowane – dotyczy to motywów kanelowania na trzonie i dekoracji ornamentalnej kompozytowego kapitela. Dołem pilaster wspiera się na podstawie figury umieszczonej na ścianie nawy. W części górnej pionowo wznosząca się, płaska powierzchnia opisywanej tu ściany łagodnie przechodzi w trójkątne w rzucie, sferycznie wygięte ku górze pole sklepienia (zwane kozubą – tu określane mianem „lunety”). Dekoracja malarska lunety nie została tu uwzględniona, gdyż przynależy do partii sklepienia. Powierzchnia ściany przęsła pokryta jest malowaną iluzjonistycznie dekoracją architektoniczną (dominującą) oraz figuralną i ornamentalną. Dekoracja ta imituje wygląd balkonu-empory znajdującej się jakby ponad nawą boczną świątyni. Powyżej łuku arkady, a poniżej balkonu widoczna jest ściana podzielona płycinami; na środku ponad łukiem arkady widoczny dekoracyjny motyw muszli flankowanej symetrycznie rozłożonymi rodzajami festonów z owoców i liści. Tralkowa balustrada balkonu powyżej, cofnięta jest nieco w głąb ścianki z płycinami i wygięta jest ku przodowi na rzucie płytkiego łuku odcinkowego, po bokach flankują ją dwa niskie filarki. Emporę od tyłu zamyka mur, w licu którego umieszczone jest okno (raczej niewielkich rozmiarów w stosunku do całej powierzchni ściany). Po bokach empory widoczne są znajdujące się na bliższym planie niż okno prostopadłościenne filary od przodu ozdobione prostokątnymi, wklęsłymi płycinami. Filary wieńczy gzyms, a na nim wspiera się profilowany półkolisty łuk arkady. Ponad nim na osi znajduje się dwuczęściowa muszla z perłą, flankowana przez woluty i festony z owoców. Okno dużo poniżej prostokątne, dość wysmukłe, dwudzielne, dziewięciokwaterowe, przeszklone, zamknięte od góry bardzo płytkim łukiem odcinkowym. Kolorystyka całości dość ograniczona. Dominują monochromatyczne zestawienia różu z odcieniem liliowym o rozmaitym natężeniu, niektóre niezbyt liczne powierzchnie bardziej rozbielone. Elementy ornamentalne na osi całości dekoracji żółtawo-brązowe, jakby nawiązujące do złota. Za oszkleniem okna widoczne szaro-błękitne niebo; fragmenty nieba widoczne także w prześwitach między obłokami w polu ograniczonym przez łuk zamykający od góry arkadę. Dość obfita jest figuralna dekoracja częściowo wypełniająca powierzchnię ponad oknem, a prawie całkowicie widoczne wyżej pole w łuku arkady. Tematem dekoracji figuralnej są główki anielskie oraz aniołki i duże anioły ukazane wśród obłoków, niektóre grające na instrumentach muzycznych. Kompozycja tych motywów jest swobodna i asymetryczna. Pozy postaci anielskich pełne ruchu. Trzy anioły w tej grupie grają na instrumentach. Dwa małe u dołu na fletni Pana i trójkącie, duży anioł na szczycie na barokowej lutni, tzw. długoszyjkowej. Obłoki wśród których wyobrażono anioły biało-szare, niektóre detale w odcieniach żółci i brązu, część draperii niebieska i czerwona. Dekoracja znajdującej się naprzeciw, na południowej ścianie szóstego przęsła nawy rozwiązana analogicznie (w lustrzanym odwróceniu jeśli chodzi o niektóre motywy architektoniczne), z niewielkimi różnicami w partiach muzykujących aniołów. Dwa małe aniołki trzymają kolejno lirę marszową (w drugiej ręce pałeczkę) i drumlę (przy ustach), duży anioł u góry uderza w trzymany nad głową tamburyn.

Historia: Dekoracja malarska prezbiterium i nawy głównej obecnej katedry świdnickiej została przez jezuitów zlecona w 1739 roku wybitnemu morawskiemu malarzowi Johannowi Georgowi Etgensowi. Z inicjatywą tego zlecenia wyszedł ówczesny rektor kościoła Karl Scholtz. Zgodnie z kontraktem podpisanym przez artystę praca przy dekoracji malarskiej ścian kościoła trwała przez rok. Wykonanie malowideł kończyło długotrwały proces ozdabiania gotyckiej świątyni bogatą barokową dekoracją snycerską, malarską i rzeźbiarską

Charakterystyka: Opisywana tu dekoracja jednego z pól ściennych w nawie głównej katedry obejmuje tylko drobny wycinek bardzo bogatego w wątki dzieła autorstwa Etgensa widocznego we wnętrzu prezbiterium i nawy. Duża część tych malowideł posiada swój przemyślany program ikonograficzny, niekiedy niezależny od sąsiednich fragmentów, ale przeważnie stanowiący część składową większej partii dekoracji. W innych przypadkach dominują motywy dekoracyjne, których dobór ma pomóc w optycznym powiększeniu i rozświetleniu wnętrza. W nawie głównej na większości bocznych ścian przęseł chodziło o tę ostatnią funkcję malowideł i tylko umieszczone u szczytu pól wyobrażenia wizji nieba z postaciami unoszących się aniołów stanowiło skromny motyw ikonograficzny. Natomiast w przypadku ostatniego, zachodniego przęsła nawy, obok motywu iluzjonistycznie oddanej empory oświetlonej przez imaginacyjne okno, ważną rolę odgrywa motyw koncertujących aniołów. Etgens świadomie nawiązał tu do znajdującego się w bezpośredniej bliskości wielkich rozmiarów prospektu organowego (1704-1708: organy – Gotfried Sieber z Brna, prospekt – projekt Johanna Riedela, realizacja rzeźb figuralnych Georg Leonhard Weber). Prospekt ten zdobią figury m.in. przedstawiające anielską orkiestrę. Etgens dodał więc do tych figur przedstawienia malowane, wzbogacając ten wątek. Także w dekoracji Etgensa pokrywającej ściany boczne chóru muzycznego, w górnych polach wyobrażone są anioły z instrumentami. Morawski malarz, świadomy całościowego charakteru dekoracji wnętrza kościoła z pełnym rozmysłem przyczynił się tutaj do wzmocnienia efektu zatarcia granic pomiędzy dekoracją rzeźbioną i malowaną, a także iluzją i rzeczywistością.